Ухамсар ба тархины нууц: Бодит байдлыг хэрхэн бүтээдэг вэ?

Та өглөө сэрээд, дэлхий ертөнцийг хэрхэн мэдэрч, ойлгож байгаа тухайгаа хэзээ нэгэн цагт бодож үзсэн үү? Таны бодлын ертөнц, сэтгэл хөдлөл, мэдрэмж бүхэн хаанаас эхтэй вэ? Энэ бүхэн бидний хамгийн том нууцуудын нэг болох ухамсар хэмээх ойлголттой салшгүй холбоотой.

Орчин үеийн шинжлэх ухаан, гүн ухааны зааг дээр зогсох дэлхийд нэртэй нейрошинжлэх ухаанч, гүн ухаантан доктор Иэн МакГилкрист ухамсар, матери, бодит байдлын мөн чанарын талаарх бидний ойлголтыг үндсээр нь өөрчлөхүйц гайхалтай илтгэлийг тавьжээ. Тэрээр тархины хоёр тал бөмбөрцөг бидний ертөнцийг хэрхэн мэдэрч, бүтээдэг талаар гүн гүнзгий дүн шинжилгээ хийсэн нь үнэхээр сонирхолтой. Бидний оршихуйн нууц тархины гүнд, түүний хоёр тал бөмбөрцгийн уялдаа холбоонд оршиж байж ч мэдэх юм.

Ухамсар: Үл тайлагдах нууцлаг хүч үү?

"Ухамсар бол сонирхол татахуйц боловч үл ойлгогдох үзэгдэл. Түүнийг юу болох, юу хийх, яагаад үүссэнийг тодорхойлох боломжгүй." Энэ бол сэтгэл судлаач Стюарт Садерландын хэлсэн үг. Үнэхээр ч ухамсар гэдэг үгийн утга учир өөрөө ч төөрөгдөл үүсгэдэг. Бид ихэвчлэн үхсэн хүн, комын байдалтай хүн, унтаж байгаа хүн, эсвэл зүгээр л анхаарал сарних үедээ ухамсаргүй байна гэж ярьдаг. Гэвч энэ бүхний цаана мэдрэмж хэмээх өргөн хүрээний ойлголт оршдог.

Доктор МакГилкристийн үзэж буйгаар, бидний мэдрэмжгүй, ухамсаргүй, эсвэл ухамсарын өмнөх бүх үйл ажиллагааг "мэдрэмж" гэдэг үгээр илэрхийлэх боломжтой. Энэ нь бидний дотоод ертөнц, субъектив байдалгүйгээр оршин тогтнохгүй. Таны дотоод ертөнцгүйгээр та биш юм.

Бид ухамсарыг ихэвчлэн гэр доторх зочны өрөөтэй зүйрлэдэг бол ухамсаргүйг харанхуй хонгилтой зүйрлэх нь бий. Гэвч энэ нь тийм ч оновчтой дүрслэл биш. Харин тайзан дээрх гэрэлтүүлэгтэй зүйрлэвэл илүү тохиромжтой. Гэрэл туссан газар бидний анхаарал төвлөрөх боловч тайзны бусад хэсэг алга болчихгүй, зүгээр л гэрэлтүүлэггүй байх жишээтэй.

"Анхаарал бол ёс суртахууны үйлдэл. Анхаарал ертөнцийг өөрчилдөг."

Бидний сэтгэлзүйн 99.44 хувь нь ухамсаргүй байдаг гэсэн тооцоо бий. Энэ тоог бүрэн дүүрэн үнэн гэж хүлээж авахгүй байсан ч бидний амьдралын ихэнх үйл явц ухамсаргүйгээр өрнөдгийг энэ нь харуулж байна. Бид ухамсаргүйгээр шүүн тунгааж, шийдвэр гаргаж, хайрлаж, асуудал шийдэж, гоо сайхныг мэдэрдэг. Таны дотоод "би"-ийн ихэнх хэсэг таны мэдэлгүйгээр оршин тогтнож, үйлдэж байдаг гэсэн үг.

Тархины хоёр тал бөмбөрцөг: Оршихуйн өөр өөр өнцгүүд

Бидний тархи хоёр тал бөмбөрцөгөөс бүрддэг нь сонирхолтой. Энэ хоёр тал бидний ахуйг хэрхэн бүтээдэг вэ? Тэд нэг зорилготой мэт боловч, үнэндээ ертөнцийг огт өөр өнцгөөс хардаг. Энэ асуултад доктор МакГилкрист ийм тайлбар өгдөг: Амьд амьтан бүр "хэрхэн идэж, амьд үлдэх" гэсэн асуудлыг шийдэх ёстой.

• Зүүн тал бөмбөрцөг: Аливаа зүйлийг нарийн фокусалж, тодорхой зорилгод чиглэсэн анхаарал хандуулдаг. Энэ нь биднийг хоол хүнсээ олж авах, багаж хэрэгсэл ашиглах зэрэгт тусалдаг. Гэвч энэ нь зөвхөн 3 градусын өнцгөөр л харж чаддаг "нарийхан гэрэл" юм. Зүүн тал бөмбөрцөг нь юмыг хэсэгчилж хардаг, тодорхой, тогтсон зүйлд дуртай. Энэ нь дэлхийг механик, амьгүй мэтээр төсөөлдөг. Таныг ажил дээрээ тоо бодож, төлөвлөгөө гаргаж байхад зүүн тархи ноёрхож байна.
• Баруун тал бөмбөрцөг: Харин үлдсэн бүх зүйлийг, бусад ертөнцийг бүхэлд нь харах үүргийг баруун тал бөмбөрцөг гүйцэтгэдэг. Энэ нь бүхнийг нэгдмэл байдлаар, уян хатан, тасралтгүй урсгалаар мэдэрдэг. Баруун тал бөмбөрцөг нь зүүн талын мэдлэгийг ойлгож, үнэлдэг ч зүүн тал баруун талын чухал ач холбогдлыг ойлгодоггүй мэт. Таныг байгалийн сайхныг мэдэрч, урлагийн бүтээлээс таашаал авч байхад баруун тархи идэвхтэй ажиллана.

Энэ хоёр тал бөмбөрцгийн анхаарал нь хоорондоо зөрчилддөг. Нэг нь нарийн ширийн зүйлийг харах гэж хичээхэд, нөгөө нь бүхэл зургийг харахыг хүсдэг.

Зүүн тал бөмбөрцөг дангаараа ажиллавал биднийг хийсвэр төсөөлөлд автуулж болзошгүйг доктор МакГилкрист онцолсон. Баруун тал бөмбөрцөг гэмтсэн хүмүүс биеийнхээ нэг хэсгийг өөрийнхөө биш мэтээр үгүйсгэх, амьд зүйлийг робот мэтээр харах тохиолдол байдаг. Энэ нь зүүн тал бөмбөрцгийн хязгаарлагдмал байдлыг харуулна. Өөрөөр хэлбэл, бидний амьдрал зөвхөн тооцоо, логикоос бүрддэггүй гэсэн үг.

Матери ба ухамсар: Нэгдмэл оршихуйн гүн ухаан

"Матери ба ухамсар хоёрыг хэрхэн нэгтгэх вэ?" Энэ бол гүн ухааны хамгийн том асуултуудын нэг. Доктор МакГилкрист энэ асуултад таван үндсэн хариулт байж болно гэж үздэг:

1. Ухамсарыг үгүйсгэх (хамгийн тэнэг байр суурь).
2. Материйг үгүйсгэх (бодит байдлаас хэт тасархай).
3. Хоёулаа оршдог ч огт өөр зүйлс (Декартын үзэл).
4. Хоёулаа оршдог ч яг адилхан зүйлс.
5. Хоёулаа өөр өөр үзэгдэл боловч нэгдмэл, хуваагдашгүй бодит байдлын өөр өөр илрэлүүд (МакГилкристийн сонгосон байр суурь).

Тэрээр ухамсар нь материас үүсдэг гэсэн санааг няцаадаг. Материйг энгийн гэж үздэг байсан ч орчин үеийн физикчид матери өөрөө ухамсар шиг нууцлаг болохыг тогтоосон. Харин тархи нь ухамсарыг нэвтрүүлдэг эсвэл бүтээдэг гэсэн санааг тэрээр дэмждэг. Тархи бол ухамсарыг хэлбэржүүлж, чиглүүлдэг "урлагийн сийлбэрчин" гэсэн үг. Яг л морин хуур хөгжим үүсгэдэг ч өөрөө хөгжим биш, харин түүнийг дамжуулдаг хэрэгсэл шиг.

"Материаллаг зүйлсийн талаарх бидний төсөөлөл ухамсарыг үгүйсгэдэг байж болохгүй. Ухамсарын талаарх төсөөлөл материйг үгүйсгэдэг байж болохгүй."

Масс ба энерги хоорондоо хувирдаг шиг (E=mc²) тархи нь массын илрэл, сэтгэл нь энергийн илрэл гэж тэр үздэг. Матери бол энгийн зүйл биш, гайхамшигтай, нууцлаг зүйл. Хэрэв орчлон ертөнц утга учиргүй материйн мөргөлдөөнөөс үүссэн бол Марк, Жон гэх мэт хүмүүс, тэдний хүсэл тэмүүлэл хэрхэн бий болох вэ? Энэ бол таны оршихуйн гүн утга учир юм.

Ухамсар бол оршихуйн үндэс: Панпсихизмын үзэл

Эрвин Шрёдингер, Макс Планк зэрэг алдартай физикчид ухамсар бол үндсэн мөн чанар гэж үздэг байв. Ухамсар нь физикийн хуулиудаар тайлбарлагдах боломжгүй, харин матери ухамсараас үүсэлтэй гэж Планк хэлжээ. Зүүнтний болон баруунтны эртний мэргэн ухааны уламжлалууд ч үүнийг баталдаг.

Доктор МакГилкрист панпсихизм буюу бүх зүйл ухамсартай гэсэн үзлийг дэмждэг. Энэ нь амьдралтай бүх зүйлд, тэр ч байтугай хамгийн энгийн нэг эст организмд ч ухамсар оршдог гэсэн санаа юм. Энэ нь ургамал, амьтны ертөнцөд ч илэрдэг. Гэхдээ энэ нь бүх зүйл ижил түвшний ухамсартай гэсэн үг биш. Амьдрал нь ухамсарын хувьслыг идэвхжүүлдэг. Таны гэрт байгаа цэцэг ч өөрийн гэсэн ухамсартай байж болох юм.

Бидний ухамсар бол зүгээр нэг гадаад ертөнцийг хүлээн авагч биш. Бид бодит байдлыг хамтран бүтээлцдэг. Гётегийн хэлснээр: "Зохих ёсоор авч үзвэл, оршихуй дахь бүх зүйл бидний дотор түүнийг мэдрэх эрхтнийг төрүүлдэг."

Бүтээлч байдал ба хязгаарлалт: Материйн үүрэг

Орчлон ертөнц бол тасралтгүй хувирч, шинэ хэлбэрүүдийг бүтээж байдаг органик систем юм. Энэ нь механик биш, урьдчилан таамаглах аргагүй, шугаман бус. Бүтээлч байдалд матери гурван зүйлээр хувь нэмэр оруулдаг:

1. Хязгаарлалт (Constraint): Бидний оюун санаа хязгааргүй байж болох ч матери боломжуудыг хязгаарлаж өгдөг. Яг л гол усны урсгалыг суваг чиглүүлдэг шиг.
2. Эсэргүүцэл (Resistance): Энэ нь бүтээлч үйл явцыг хөнгөвчилдөг. Микеланжелогийн Давид баримал чулууны эсэргүүцэлтэй тэмцсэний үр дүнд бүтсэн шиг. Үрэлтгүй бол бид хөдөлж чадахгүй. Асуудал бэрхшээл тулгарах үед л бид өсөж хөгждөг.
3. Тогтвортой байдал (Permanence): Материаллаг зүйлс үгнээс илүү тогтвортой байдаг. Өөрөөр хэлбэл, бодит, биет зүйлс бидний амьдралд бэмбэг шиг хөвөх биш, харин тулгуур болж байдаг.

Тархи ч мөн адил бүтээлч үйл явцтай холбоотой. Хүний тархи бусад амьтдынхаас харьцангуй олон саатуулагч нейронтой байдаг. Саатуулах үйлдэл нь бидэнд туршлагаасаа зай барьж, бодит байдлыг илүү гүнзгий харах боломжийг олгодог. Энэ нь биднийг бодож, эргэцүүлж, зөв шийдвэр гаргахад тусалдаг.

Яагаад ухамсар, яагаад амьдрал?

Амьдрал бол сэтгэлийн тодорхой хувьслыг идэвхжүүлдэг. Энэ нь зорилготой, нарийн төвөгтэй, үнэ цэнэтэй зүйлстэй холбоотой. Гоо үзэсгэлэн, сайн сайхан, үнэн гэх мэт үнэт зүйлс бидний амьдралыг чиглүүлдэг.

Бид зүгээр л механикаар хөдөлгөгддөггүй, харин үнэ цэнийн таталцлаар урагш тэмүүлдэг. Бидний оршихуйн гүн дэх энэ үнэ цэнэ нь өөрөө өөрийгөө зохион байгуулдаг, үргэлжид бүтээлч, эмх замбараагүй байдал ба дэг журмын зааг дээр оршдог.

Юлиан Хаксли, Пьер Тейяр де Шарден, Томас Нагел, Дэвид Бом зэрэг агуу сэтгэгчид бүгд нэгэн санааг давтдаг: "Хүн бол орчлон ертөнцийн өөрөө өөрийгөө ухамсарлаж, ойлгож эхэлсэн тэр хэсэг юм." Бидний амьдрал бол орчлон ертөнц аажмаар сэрж, өөрийгөө таньж мэдэх урт удаан үйл явцын нэг хэсэг юм.

Ухамсар бол хувийн шинж чанартай зүйл биш. Энэ нь далай дахь арлууд ёроолд нэгдэж байдаг шиг, эсвэл ойн моддын үндэс хоорондоо холбогдсон байдаг шиг нэгдмэл зүйл. Бид бол байгаль. Байгалийг "орчин" хэмээн нэрлэж, биднээс тусдаа зүйл мэтээр харах нь алдаа. Бид байгалийн нэг хэсэг, байгаль бидний дотор оршдог.

Бидний амьдрал утга учиргүй, жижигхэн гэж бодох нь зүүн тал бөмбөрцгийн хандлага юм. Харин хайр, гоо үзэсгэлэн, үнэн зэрэг зүйлсийн үнэ цэнийг бид мэдэрдэг. Бидний хариу үйлдэл бүхэн сайн сайхан, гоо үзэсгэлэнт, үнэн зүйлийг бүтээж, хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулдаг.

Эцсийн эцэст бидний оршихуй бол гайхамшигтай бэлэг юм. Бидний үүрэг бол энэхүү гайхамшигтай орчлон ертөнцөд өөрийн гэсэн өнгө, дуу хоолойг нэмэх явдал билээ.

Эх сурвалж

Энэхүү нийтлэлийг The Wonderstruck Podcast with Elizabeth Rovere YouTube сувгаар хүргэгдсэн "The Mystery of Consciousness: Dr. Iain McGilchrist’s Keynote at Kinross House (2024)" илтгэл, ярилцлагаас сэдэвлэн монгол уншигчдад зориулан боловсруулав. Эх видеог ЭНД дарж үзнэ үү.