Бернардо Каструп ба Даймоны дуудлага: Ухамсарт ертөнцийн эрэлд

Бидний амьдралын утга учир, зорилго юу вэ? Энэ асуулт хүн төрөлхтнийг эртнээс эхлэн эргэцүүлэн бодоход хүргэсэн. Харин зарим хүмүүсийн хувьд энэ асуулт нь зүгээр нэг гүн ухааны эрэл хайгуул бус, харин амьдралыг нь бүхэлд нь тодорхойлдог дотоод дуудлага болдог. Компьютерийн эрдэмтэн, гүн ухааны докторын зэрэгтэй Бернардо Каструп яг ийм хүмүүсийн нэг. Тэрээр өөрийн амьдралыг ухамсар ба бодит байдлын гүн гүнзгий асуудлуудыг судлахад зориулсан нэгэн билээ.

Энэ удаагийн ярилцлагадаа Бернардо Каструп, Жеффри Мишлов нар ухамсар, бодит байдал, хувийн тэмцэл, мөн орчин үеийн шинжлэх ухааны хязгаарлалтын талаар нээлттэй ярилцлаа. Энэ бол зүгээр нэг ярилцлага бус, харин хоёр гүн ухаантан, судлаачийн хувийн туршлага, үзэл бодол, амьдралын замыг нэгтгэсэн, монгол уншигчдад зориулсан гүнзгий нийтлэл юм.

Бернардо Каструп: Сэтгэлгээний ертөнцийг судлагч

Бернардо Каструп бол өнөө үеийн хамгийн чухал сэтгэгчдийн нэг. Тэрээр компьютерийн шинжлэх ухааны болон гүн ухааны докторын зэрэгтэй бөгөөд "Why Materialism is Baloney", "Dreamed Up Reality", "The Idea of the World", "Science Ideated", "More Than Allegory", "Meaning in Absurdity", "Decoding Schopenhauer's Metaphysics", "Decoding Jung's Metaphysics", "Rationalist Spirituality", "Brief Peeks Beyond" зэрэг 10 гаруй ном туурвижээ. Түүний гол үзэл баримтлал бол метафизик идеализм юм. Энэ нь бодит байдал нь оюун ухааны шинж чанартай, материаллаг зүйл гэж бидний үздэг бүхэн нь ухамсарын илрэл гэсэн санаа юм.

Каструп "Scientific American" сэтгүүлийн цахим хуудсанд метафизик идеализмыг баримтлан олон нийтлэл хэвлүүлсэн. Тэрээр бодит байдлын мөн чанарыг зөвхөн физик үзэгдлээр тайлбарлах нь хангалтгүй, харин оюун ухаан, ухамсарын гүн гүнзгий үүргийг ойлгох нь чухал гэж үздэг. Түүний бүтээлүүд нь шинжлэх ухаан, гүн ухааныг хослуулан, бидний ертөнцийг хэрхэн ойлгох тухай уламжлалт ойлголтуудыг эргэлзээнд оруулдаг.

Даймонтой хамт амьдрах нь: Хувийн түүх ба түүний нөлөө

Бернардо Каструп өөрийн амьдралын замыг тодорхойлсон нэгэн нууцлаг хүчийг "даймон" хэмээн нэрлэдэг. Энэ бол түүнд юу хийх ёстойг хэлж өгдөг дотоод дуудлага бөгөөд энэ нь түүнийг сэтгэлгээний идеализмд тууштай зогсоход хүргэжээ. Тэрээр энэ дотоод хүчийг Сократын даймонтой харьцуулдаг. Сократын даймон түүнд юу хийхгүй байхыг заадаг байсан бол, Каструпын даймон юу хийх ёстойг нь хэлдэг.

"Би яагаад үүнийг хийдгээ сайн мэдэхгүй ч, энэ бол зайлшгүй хийх ёстой зүйл мэт санагддаг. Хэрэв би эсэргүүцвэл сэтгэл зүйн болон бие махбодын олон шинж тэмдэг илэрч, гамшиг болдог."

Энэхүү дотоод хөтлөгч хүч нь түүнийг ихээхэн золиослол хийж, карьераа бүхэлд нь энэ эрэл хайгуулаар тодорхойлоход хүргэсэн. Жеффри Мишлов ч парапсихологийн карьераа сонгоход иймэрхүү дотоод хөтлөгч хүч нөлөөлснийг хүлээн зөвшөөрчээ. Түүний хувьд энэ нь их эрсдэлтэй бөгөөд нийгмийн эсэргүүцэлтэй тулгарсан ч тэрээр энэ замаасаа буцаагүй юм. Мишлов өөрийн амьдралд тохиолдсон нэгэн зүүдийг (агуу авга ах Харригийн тухай) энэ дотоод дуудлагын катализатор болсон гэж үздэг.

Материализмын хязгаарлалт ба түүний үгүйсгэл

Каструп өөрийн карьераа эхлэхдээ Европын цөмийн судалгааны төв (CERN) зэрэг технологийн орчинд ажиллаж байсан нь түүнийг материалист үзэлтэй болгосон байх гэж олон хүн боддог. Гэвч тэрээр метафизикийн талаар бодож эхлэнгүүтээ материализмын хязгаарлалтыг хурдан ойлгосон байна. Материализм нь туршлага, ухамсарыг тайлбарлах чадваргүй байдаг. Жишээлбэл, тархины үйл ажиллагаа хэрхэн ухамсарыг үүсгэдэг вэ гэдэг асуултад материализм хариулж чаддаггүй.

Майкл Скривен хэмээх прагматик гүн ухаантан материализмыг "улс төрийн империализм"-тай зүйрлэсэн нь бий. Учир нь материализм нь өөртэйгөө зөрчилдсөн ямар ч баримтыг өөртөө шингээж, хэзээ ч үхдэггүй мэт байдаг. Каструп үүнийг "мэдэхгүй байдал ба тайлбарлах чадваргүй байдал"-ын нэгдэл хэмээн тодорхойлжээ. Мөн квант физик дэх бодит байдлын физик бус шинж чанарууд, тухайлбал "бүх физик шинж чанарууд хэмжилтээс үүсдэг" гэсэн санаа нь материализмын үндсийг сулруулдаг.

Философичид ухамсарыг тайлбарлахын тулд "иллюзионизм" (ухамсар бол хуурмаг зүйл), "элиминативизм" (бидний боддог зарим туршлага үнэндээ байдаггүй), "идентити онол" (мэдрэл судлал ба ухамсар бол нэг зүйл) зэрэг гурван утгагүй хандлагыг гаргаж ирсэн гэж Каструп үздэг. Тэрээр эдгээрийг "ухамсарыг тайлбарлах гэсэн найдваргүй оролдлогууд" хэмээн шүүмжилдэг.

Бидний бодит байдлын тухай ойлголт: Хяналтын самбар ба хий үзэгдэл

Бид ертөнцийг хэрхэн хүлээж авдаг вэ? Бернардо Каструп үүнийг "хяналтын самбар" (dashboard) хэмээх метафороор тайлбарладаг. Түүний үзэж байгаагаар, бидний мэдрэхүй бол нисэх онгоцны мэдрэгч шиг бөгөөд бидний хүлээж авах зүйлс нь онгоцны хяналтын самбар дээрх заалтуудтай адил юм. Бид самбарыг харж, онгоцоо жолооддог ч, самбар бол бодит ертөнц биш, харин түүний төлөөлөл юм.

"Бид нисэх онгоцны бүхээгт төрсөн нисгэгчид шиг. Цонх байхгүй, зөвхөн хяналтын самбар л бий. Бид амьдралаар явахдаа самбарт тулгуурладаг ч, самбар бол ертөнц гэж андуурдаг."

Энэхүү метафор нь бидний перцепцийн хуурмаг байдлыг тодотгодог. Эволюцийн үүднээс авч үзвэл, бидний мэдрэхүйн эрхтнүүд ертөнцийг байгаагаар нь харахад биш, харин амьд үлдэхэд зориулагдан хөгжсөн. Донна Хоффманы жишээгээр, компьютерийн үйлдлийн систем файл-ыг тэг, нэгээр бус, харин зурган дүрсээр харуулдагтай адил, бидний оюун ухаан ч бодит байдлыг бидэнд ойлгомжтой байдлаар дүрслэн харуулдаг.

Эртний Энэтхэгийн гүн ухааны Маяа (Maya) хэмээх ойлголт ч үүнтэй төстэй. Олон хүн Маяаг "иллюзи" буюу "хуурмаг зүйл" гэж орчуулдаг ч, Каструп үүнийг буруу гэж үздэг. Хяналтын самбар бол хуурмаг зүйл биш, харин бодит байдлын хэрэгцээтэй төлөөлөл. Үүнтэй адил Маяа бол ертөнцийн бодит бус байдал биш, харин бидний хүлээж авах хэлбэр юм.

Эсэргүүцэл ба мэтгэлцээн: Стивени Пинкэрээс Сабин Хоссенфелдер хүртэл

Бернардо Каструпын гүн ухааны үзэл баримтлал нь ихэнх материалист эрдэмтэн, философичдын байр суурьтай зөрчилддөг тул тэрээр байнга мэтгэлцээн, шүүмжлэлтэй тулгардаг. Тэрээр өөрийгөө "оюун санааны гладиатор" хэмээн нэрлэдэг бөгөөд мэтгэлцээний үеэр шулуухан, хатуу байр суурьтай байдаг.

"Миний сэтгэлгээ бол оюун санааны гладиаторын архетип шиг. Би үүнд дуртай."

Жишээлбэл, нэрт сэтгэл судлаач Стивени Пинкэр парапсихологийн үзэгдлүүдийг үгүйсгэж, энэ талаар мэтгэлцэхээс татгалздаг. Каструп үүнийг "мухар сүсэгтэй, эмпирик нотолгоог үл тоомсорлодог" хандлага хэмээн шүүмжилдэг. Тэрээр физикч Сабин Хоссенфелдерийн "далд хувьсагч"-ийн онолыг ч мөн эмпирик нотолгоогүй "уран зөгнөл" хэмээн үздэг. Хоссенфелдер физик дэх "уран зөгнөл"-ийн эсрэг тэмцдэг хэрнээ өөрөө тийм зүйлийг дэвшүүлж байгаа нь Каструпын хувьд өрөөсгөл юм.

Каструпын мэтгэлцээний хэв маяг нь түүний ASML компанийн CTO Мартин ван ден Бринкээс сурсан "ноль утгагүй" хандлагатай холбоотой. Энэ нь асуудлыг хамгийн үр дүнтэйгээр шийдэхийн тулд бүх картыг ширээн дээр тавьж, шулуухан ярихыг хэлнэ. Хэт эелдэг байх нь харилцан ярианы үр дүнд сөргөөр нөлөөлдөг гэж тэр үздэг.

Цаг хугацаа ба блок ертөнц: Үхлийн дараах амьдрал

Цаг хугацааны мөн чанар бол гүн ухаан, шинжлэх ухааны олон зууны турш хэлэлцэгдэж ирсэн асуудал юм. Бернардо Каструп цаг хугацааг "хуурмаг зүйл" гэж үздэг. Түүний хэлснээр, бид хэзээ ч цаг хугацаанд оршдоггүй. Өнгөрсөн бол бидний одоо санаж байгаа зүйл, ирээдүй бол бидний одоо таамаглаж байгаа зүйл. "Одоо" гэдэг нь маш жижигхэн бөгөөд хэзээ ч баригдашгүй юм.

"Цаг хугацаа бол бидний өөрсдөдөө ярьж, итгэдэг хамгийн том түүх. Цаг хугацаа хаана байна? Надад харуул даа."

Энэ үзлийг Эйнштейний ерөнхий харьцангуйн онолоос үүдэлтэй "блок ертөнц"-ийн онол дэмждэг. Блок ертөнцийн үзлээр өнгөрсөн, одоо, ирээдүй бүгд нэгэн зэрэг, нэг "талхны хэрчим" дотор оршдог. Бидний цаг хугацаагаар "аялах" мэт санагддаг нь энэ талхыг тодорхой байдлаар "хэрчиж" байгаатай адил юм. Эйнштейн өөрийн найзынхаа бэлэвсэн эхнэрт бичсэн захидалдаа, физикийг ойлгодог хүмүүс бид үхдэггүй гэдгийг мэддэг хэмээн хэлсэн нь энэ үзэлтэй холбоотой. Учир нь өнгөрсөн үйл явдлууд одоо ч оршин тогтнодогтой адил, бидний амьдрал ч мөн үргэлжлэн оршдог.

Жеффри Мишловын хувьд дахин төрөлтийн олон тохиолдол, тухайлбал бага насны хүүхдүүдийн өмнөх амьдралаа нарийн тодорхойлсон түүхүүд нь үхлийн дараах хувийн онцлог шинж чанар хадгалагдан үлддэгийг батлах нотолгоо болдог. Каструп үүнийг "онолын зохиомол зүйл" (theoretical fiction) хэмээн тодорхойлдог. Шинжлэх ухаанд бид бодит байдлыг тайлбарлахын тулд "онолын зохиомол зүйлс" үүсгэдэг. Эдгээр нь бодитоор оршин байх албагүй ч, тэдгээрийг үнэн мэтээр авч үзэхэд байгаль яг л тэр дагуу ажилладаг. Жишээлбэл, Хиггс бозон, электрон зэрэг нь бодит биш ч, тэдгээрийн үйлчлэлээр бид байгалийн зан үйлийг урьдчилан таамаглаж чаддаг.

Ухамсар ба бодит байдал: Зүүд, хиймэл ертөнц, сэтгэцийн өөрчлөлт

Ухамсар бол бидний бодит байдлыг ойлгох түлхүүр юм. Бернардо Каструп сэтгэцийн өөрчлөлт (psychedelics)-ийн туршлага нь ухамсарын хязгааргүй чадварыг нээхэд тусалдаг гэж үздэг. Түүний хувьд эдгээр бодисууд нь бидний оюун ухааны "хиймэл шүүлтүүрүүдийг" арилгаж, бодит байдлын талаарх өөрийн гэсэн таамаглалуудыг эргэцүүлэн бодоход хүргэдэг. Гэвч сэтгэцийн өөрчлөлтийн үед үүсэх "хиймэл ертөнц" эсвэл "харийнхан"-ы тухай туршлагуудыг үгчилсэн утгаар нь хүлээн авах нь буруу юм.

"Сэтгэцийн өөрчлөлтийн үед бидний оюун ухаан өөртэйгөө бэрхшээлтэй байдлаар ярилцдаг. Энэ бол зөвхөн бэлгэдлийн хэл юм."

Каструп "сэтгэцийн" болон "бодит" гэсэн ойлголтуудын хоорондох ялгааг арилгахыг эрмэлздэг. Түүний үзэж байгаагаар, бидний хувийн хийсвэр төсөөлөл болон "бодит ертөнц" хоёулаа оюун ухааны бүтээл юм. Ялгаа нь зөвхөн тэдгээр дүрслэлүүд хэр зэрэг "зөвшилцсөн" буюу бусадтай хуваалцдаг байдалд оршино.

Энэ бүхэн Шопенхауэрын "ертөнцийн нэг нүд" (one eye of the world) гэсэн үзэл баримтлалтай нягт холбоотой. Шопенхауэр бүх амьд амьтдын нүдээр хардаг нэгдмэл оюун ухаан оршдог гэж үздэг. Каструпын философийн үндэс нь энэ санаа бөгөөд бидний хүлээж авах бодит байдал нь энэхүү нэгдмэл оюун ухааны дотоод дүрслэл юм.

Даймон ба хувийн тэмцэл: Өвчин, ажлын дарамт, хувийн амьдрал

Каструпын "даймон"-ы дуудлага нь түүний амьдралд ихээхэн сорилт бэрхшээл авчирсан. Тэрээр амьдралынхаа туршид гипохондри (өвчин тусах вий гэсэн айдас), чих шуугих зэрэг эрүүл мэндийн асуудалтай тулгарч байжээ. Эдгээр нь түүнийг бичихэд, гүн ухааны асуудлуудыг эргэцүүлэн бодоход хүргэсэн хүчирхэг хөдөлгөгч хүч болсон гэж тэр үздэг.

"Бичих нь миний хувьд дарамтаас ангижрах цорын ганц арга байсан. Энэ бол нэг ёсны 'төмөр бөмбөлөг'-ийг гаргахтай адил."

Энэхүү дотоод дарамт нь түүнийг шөнө дүлэн босч, ном зохиолоо бичихэд хүргэдэг байв. Заримдаа тэрээр ажлаасаа хоцрох, хувийн амьдралдаа анхаарал тавьж чадахгүй байх зэрэг асуудлуудтай тулгардаг байжээ. Гэвч энэ бүхнийг "даймон"-ын шаардлага гэж үзсэнээр тэрээр өөрийгөө буруутгахаас зайлсхийж, ёс суртахууны хувьд чөлөөтэй байх боломжийг олж авсан.

Сүүлийн жилүүдэд тэрээр эмчилгээ (амитриптилин) болон компьютерийн хоббигоороо дамжуулан энэхүү дарамтыг хөнгөлж чадсан байна. Компьютер угсрах, хуучин компьютер сэргээх нь түүнийг "морь" биш, харин "хүн" байх боломжийг олгодог. Каструпын "даймон"-ын хамгийн том айдас бол Гётегийн нэгэн адил, түүний ажлыг үл тоомсорлож, түүний нөлөө цаг хугацааны явцад алга болох вий гэсэн болгоомжлол юм. Тэрээр Гётегийн ажлыг Рудольф Штайнер зэрэг хүмүүс үргэлжлүүлсэн ч, германы оюун санааны түүхэнд төдийлөн нөлөөлөөгүй гэж Ницше хэлснийг иш татан, өөрийнх нь ажил ч бас тийм хувь тавилантай тулгарах вий хэмээн эмээдэг.

Синхрончлогдсон бодит байдал: Санамсаргүй тохиолдол ба утга учир

Синхрончлогдсон тохиолдлууд буюу утга учиртай санамсаргүй тохиолдлууд нь бидний амьдралд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Каструп синхрончлогдсон тохиолдлуудад итгэж, тэдгээрийг амьдралаа удирдан чиглүүлэх нэг арга гэж үздэг. Жишээлбэл, мэтгэлцээнд бэлдэхдээ тэрээр олон зуун нийтлэл уншихын оронд, өөрт нь хэрэгтэй мэдээлэл өөрөө олдоно гэдэгт итгэдэг.

"Би амьдралаар синхрончлогдсон байдлаар гулсан өнгөрдөг. Хэрэгтэй зүйл өөрөө ирдэг."

Энэхүү итгэл нь түүнийг цаг хугацаа, энергийг хэмнэхэд тусалдаг. Тэрээр микропроцессорыг зохион бүтээгч Федерико Фажины түүхийг жишээ болгон авчээ. Фажин бол Каструпын хүүхэд насны баатар бөгөөд "электрон тархи" бүтээсэн хүн гэж тэрээр хүндэлдэг. Сонирхолтой нь, Жеффри Мишловын дотны найз Дин Браун нь Фажинтай хамтран Zylog компанийг үүсгэн байгуулж, Z80 чипийг бүтээжээ. Мишлов, Дин Браун нар Эйнштейн болон бусад эрдэмтэдтэй хамт "Go" тоглодог байсан түүхтэй. Энэ мэт хувийн холбоосууд, санамсаргүй тохиолдлууд нь амьдралыг утга учиртай болгож, биднийг илүү гүн гүнзгий зүйлд хөтөлдөг.

Муу муухайтай харьцах нь: Хувийн болон нийгмийн түвшин

Муу муухайгийн мөн чанар, түүнтэй хэрхэн харьцах тухай асуудал нь Каструп, Мишлов нарын ярилцлагын нэгэн чухал хэсэг байлаа. Муу муухай бол зөвхөн гаднаас ирдэг зүйл биш, харин бидний дотор оршдог архетип хүч гэж тэд үздэг. Пол Левигийн "оюун санааны вирус" (mind virus) хэмээх ойлголтыг дурдаж, муу муухай санаанууд хэрхэн тархаж, хүмүүсийг хорон үйлдэл хийхэд хүргэдэг тухай ярилцсан.

"Муу муухайг устгах гэж оролдох тусам тэр улам бүр ургаж, хүчирхэгжинэ. Үүний оронд бид түүнийг 'насанд хүрсэн хүний хяналтан дор' байлгах хэрэгтэй."

Биднийг "сайн хүмүүс" гэж өөрсдийгөө тодорхойлох нь хамгийн аюултай үзэл баримтлал юм. Учир нь энэ нь бусдыг "муу" хэмээн үзэж, дайсагнахад хүргэдэг. Каструп, Мишлов нар хүн бүр сайн, муу хоёуланг нь агуулдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрч, өөрийн доторх муу муухайтай нүүр тулах нь чухал гэж үздэг. Замын хөдөлгөөнд уурлах, атаархах зэрэг хувийн түвшний "муу муухай"-г хүлээн зөвшөөрч, түүнийг хянах нь нийгмийн түвшинд үүсэх дайн дажин, үзэн ядалтаас сэргийлэхэд тусалдаг.

Нацизмын суртал ухуулга, одоогийн үндэстэн хоорондын дайсагнал зэрэг нь энэхүү "бид бол сайн хүмүүс" гэсэн үзлээс үүдэлтэй юм. Бид өөрсдийн доторх муу муухайг нуун дарагдуулснаар, түүнийг бусдад тусгаж, үл мэдэгдэх нэгэн удирдагчийн араас дагадаг. Иймд өөрийн доторх муу муухайтай харилцаа үүсгэж, түүнийг удирдах нь хувь хүний болон нийгмийн хувьд зайлшгүй чухал юм.

Эх сурвалж

Энэхүү нийтлэлийг New Thinking Allowed with Jeffrey Mishlove YouTube сувгаар хүргэгдсэн "Living With A Daimon with Bernardo Kastrup" илтгэл, ярилцлагаас сэдэвлэн монгол уншигчдад зориулан боловсруулав. Эх видеог ЭНД дарж үзнэ үү.