Юнгийн Метафизик ба Өргөн Оюун Ухаан: Бернардо Каструпын Идеалист Үзэл

Хүн төрөлхтний оюун санааны гүн рүү өнгийж, ухамсаргүй байдлын далд давхаргуудыг нээсэн Карл Юнгийн онол өнөөдөр ч биднийг гайхшруулсаар байна. Түүний Collective Unconscious (Коллектив ухамсаргүй), Archetypes (Архетип), Synchronicity (Синхрончлол), Individuation (Индивидуац) зэрэг ойлголтууд нь зөвхөн сэтгэл судлалын хүрээнд бус, харин бодит байдлын метафизик мөн чанарыг тайлбарлах шинэ өнцгүүдийг санал болгодог. Орчин үеийн шинжлэх ухаан, ялангуяа квантын физик дэх тайлагдаагүй олон асуудлууд Юнгийн санаатай хэрхэн холбогдож болохыг гүн ухаантан, компьютерын эрдэмтэн Бернардо Каструп өөрийн 'Өргөн Оюун Ухаан' (Mind at Large) хэмээх идеалист үзлээрээ тайлбарлаж байна. Энэ нийтлэлд бид Каструпын өнцгөөс Юнгийн онолын гүн гүнзгий утга учрыг задалж, бидний оршин тогтнолын тухай ойлголтыг хэрхэн өөрчилж болохыг хамтдаа эргэцүүлэн бодох болно.

Оршил: Карл Юнгийн Метафизикийн Учир

Карл Юнгийн онол нь зөвхөн хүний сэтгэцийн гүнд орших нууцуудыг нээгээд зогсохгүй, бодит байдлын суурь мөн чанарын тухай гүн гүнзгий асуултуудыг тавьдаг. Түүний Collective Unconscious (Коллектив ухамсаргүй), Archetypes (Архетип), Synchronicity (Синхрончлол), Individuation (Индивидуац) зэрэг ойлголтууд нь бидний хувь хүний ухамсараас давсан, бүх нийтийн оюун санааны орон зайг санал болгодог. Эдгээр санаанууд нь орчин үеийн шинжлэх ухааны, ялангуяа квантын физикийн хүрээнд тайлагдаагүй олон асуудлууд, тухайлбал "ухамсар хаанаас үүсдэг вэ?", "бодит байдал гэж юу вэ?" гэсэн асуултуудтай нягт холбогддог. Юнгийн онол нь бидний ертөнцийг үзэх үзлийг өөрчилж, шинжлэх ухаан, сэтгэл судлал, гүн ухааныг нэгтгэх гүүр болж чадна. Энэ нь бидний оршин тогтнолын талаарх хамгийн чухал асуултуудад хариулт өгөх эхлэл ч байж мэднэ. Бернардо Каструп, Essentia сангийн гүйцэтгэх захирал, философийн болон компьютерын шинжлэх ухааны докторын зэрэгтэй эрдэмтэн бөгөөд түүний ажил нь метафизикийн идеализмын орчин үеийн сэргэн мандалтыг удирдаж байгаа билээ. Тэрээр Юнгийн онолыг өөрийн "Өргөн Оюун Ухаан" хэмээх идеалист байр сууринаас тайлбарлаж, орчин үеийн шинжлэх ухааны ололт амжилт, үл тайлагдах үзэгдлүүдийг нэгэн цогц байдлаар тайлбарлахыг зорьдог.

Материализм ба Сүмийн зөрчил: Идеализмын түүхэн агуулга

Материализм гэдэг нь бидний өнөөдрийн ертөнцийг үзэх үзлийн үндэс болсон үзэл боловч түүний үүсэл нь гүн ухааны үндэслэлээс илүүтэйгээр түүхэн болон улс төрийн нөхцөл байдалтай холбоотой байсныг Бернардо Каструп онцолдог. Сэргэн мандалтын үеийн эрдэмтэд, ялангуяя Галилей, Жордано Бруно зэрэг хүмүүс шашны хүлээснээс ангид шинжлэх ухааныг хөгжүүлэх гэж оролдох үедээ амь насаараа дэнчин тавьж байв. Тухайн үед шашин шүтлэг, тэр дундаа Сүм нийгмийн бүх салбарыг хянаж байсан тул шинжлэх ухаанд өөрийн гэсэн орон зайг бий болгох нь амин чухал байлаа.

Эрдэмтэд "сэтгэц" буюу "оюун ухаан"-ыг Сүмийн мэдэлд үлдээж, өөрсдийн судлах талбараа "тоон хэмжээ"-гээр хязгаарлах хэрэгтэй болжээ. Учир нь "сэтгэц" гэдэг нь Грекийн "психе" гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд оюун ухаан, сүнсийг хоёуланг нь илэрхийлдэг байв. Иймд эрдэмтэд "бидний хэмжиж буй зүйлс бол тоон хэмжээ, тэдгээр нь бодит байдлын үндэс" гэж үзэх болсон. Жишээ нь, ачаа тээшний жин 50 кг гэхэд, тэр 50 гэдэг тоо нь тухайн зүйлийн мөн чанар гэж үзсэн. Харин өнгө, амт зэрэг чанарын шинжүүдийг тархины үүсгэдэг хоёрдогч зүйл гэж тайлбарласан. Ийнхүү материализм нь улс төр, нийгмийн шаардлагаар үүссэн "зэвсэг" болж, 19-р зууны дунд үеэс эхлэн хүмүүс үүнд үнэн сэтгэлээсээ итгэж эхэлсэн байна.

Материализм нь үхлийн айдас, бурханлаг утга учраас ангижрах гэсэн сэтгэлзүйн хэрэгцээг хангаж байсан юм. Хэрэв оюун ухаан тархины үйл ажиллагааны үр дүн юм бол үхлийн дараа юу ч үгүй болно гэсэн ойлголт нь тухайн үеийн хүмүүст асар их эрх чөлөөг өгчээ. Гэвч энэ нь логик болон нотолгоонд тулгуурласан үзэл биш, харин сэтгэлзүйн болон нийгэм-улс төрийн шалтгаантай байсан гэдгийг бид өнөөдөр мартсан. 19-р зууны сүүлээр Фридрих Ницше "Бурхан үхсэн" хэмээн тунхаглаж, энэ нь тухайн үеийн нийгэмд асар том сэтгэлзүйн өөрчлөлтийг авчирсан юм.

Идеализм нь 19-р зууны эхэн үе хүртэл барууны ертөнцөд ноёрхож байсан үзэл байсан. Хегелийн идеализм нь теологи, академик ертөнцөд хүчтэй нөлөөтэй байсан бөгөөд бодит байдлын үндэс нь "туйлын оюун ухаан" гэж үздэг байв. Гэвч 19-р зууны хоёрдугаар хагасаас эхлэн логик позитивизм, бихевиоризм зэрэг шинэ урсгалууд гарч ирж, идеализмыг бүрэн үгүйсгэж, оюун ухаан гэдэг зүйл байхгүй, эсвэл материйн үр дүн гэж үзэх болжээ.

Бид ба 'Өргөн Оюун Ухаан'-ы хоорондох 'Тусгаарлах Хил'

Бернардо Каструпын үзэж байгаагаар, гүн ухаанд тулгардаг бүх асуудал нь бодит байдлын үндэслэлийг ялгаатай байдлаар тодорхойлох гэснээс үүддэг. Жишээлбэл, дуализм (dualism) нь матери ба оюун ухаан гэсэн хоёр тусдаа зүйл байдаг гэж үздэг бөгөөд энэ хоёр хэрхэн харилцан үйлчилдэг вэ гэсэн асуулт урган гардаг. Харин физикализм (physicalism) буюу материализм нь оюун ухаан материалас үүсдэг гэж үздэг ч, улаан өнгөний мэдрэмж, өвдөлт, хайр зэрэг туршлагууд физик зохион байгуулалтаас хэрхэн үүсдэгийг тайлбарлаж чаддаггүй.

Эдгээр асуудлаас зайлсхийх нэг арга бол хоёр өөр зүйл байхгүй, харин зөвхөн нэг оюун ухаан (mind) байдаг гэж үзэх явдал юм. Яагаад заавал оюун ухаан гэж? Учир нь оюун ухаан бол бидний туршлагаар өгөгдсөн, онолын өмнөх бодит байдал юм. Бүх онол оюун ухаанд бүтээгддэг. Тэгвэл яагаад би таны бодлыг уншиж чаддаггүй юм бэ? Яагаад бид бие биенээсээ тусдаа мэт санагддаг вэ? Энэ асуултын хариулт нь "тусгаарлах хил" (dissociative boundary) хэмээх ойлголтод оршино.

Энэ нь нэг оюун ухааны дотор үүсдэг, хагас хуваагдмал байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэцийн эмгэг судлалд сүүлийн хорин жилийн турш диссоциацийн үзэгдэл оршин тогтнодог нь батлагдсан. Нейро-дүрслэл (neuro-imaging) гарч ирснээс хойш бид энэ нь үнэхээр байдаг бөгөөд нэг оюун ухааны дотор тусдаа ухамсарын төвүүдийг үүсгэж, тэдгээр нь бие биенийхээ танин мэдэхүйн агуулгад шууд хүрч чаддаггүй болохыг мэддэг болсон.

Жишээлбэл, 2014 онд Нидерландад хийгдсэн судалгаагаар (Yolanda Schloeff болон түүний баг) сэтгэл зүйчид тархины үйл ажиллагааны хэв маягаар диссоциатив таних эмгэгийг оношилж чадсан байна. Энэ нь клиник ярилцлагагүйгээр, зөвхөн тархины идэвхжлийг ажиглан диссоциацийг объектив байдлаар оношлох боломжтойг харуулсан. Мөн 2015 онд Германд хийгдсэн судалгаагаар, олон хувийн шинж чанартай нэгэн эмэгтэйн сохор гэж үздэг хувийн шинж чанар идэвхтэй байх үед харааны борцонд тархины үйл ажиллагаа огт илрээгүй байхад, түүний ердийн хувийн шинж чанар идэвхтэй болох үед харааны борцонд хэвийн үйл ажиллагаа буцаж иржээ. Энэ нь диссоциаци нь биднийг үнэхээр сохор болгож, нүдний өмнө байгаа зүйлийг ч харахад саад болж чаддаг гэдгийг харуулж байна.

Каструпын үзэж байгаагаар, бидний мэдэрдэг физик бодит байдал бол энэхүү "тусгаарлах хил"-ийн үүсгэсэн "хэрэглэгчийн интерфэйс" юм. Бидний эргэн тойрон дахь физик ертөнц бол "Өргөн Оюун Ухаан"-ы гаднах агуулгыг бидний "тусгаарлах хил"-ийн доторх агент руу төлөөлөх арга зам юм. Амьдрал бол диссоциацийн нэг хэлбэр бөгөөд амьд үлдэхийн тулд бид гадаад орчны тухай мэдээлэл цуглуулах хэрэгтэй. Иймээс бидний эволюци нь гадаад бодит байдлыг бидний "тусгаарлах хил"-д нөлөөлөх байдлаар "физик ертөнц" хэмээн төлөөлөн мэдрэх чадварыг хөгжүүлжээ.

Мэдрэлийн Холбоос ба Ухамсар: Материалист тайлбарыг эргэн харах

Бидний оюун санааны төлөв байдал ба тархины үйл ажиллагааны хоорондын холбоо нь үгүйсгэхийн аргагүй бодит зүйл. Жишээ нь, нэг аяга шар айраг уухад бидний сэтгэл санаа өөрчлөгддөг эсвэл зүү хатгахад өвдөлт мэдэрдэг. Материалист үзлээр бол энэ нь физик үйл явдал оюун санааны үйл явдлыг үүсгэж байна гэсэн үг. Гэвч Бернардо Каструп энэ тайлбарыг дуализмыг далд хэлбэрээр нэвтрүүлсэн хэрэг гэж үздэг. Түүний идеалист үзлээр бол физик зүйл гэж тусдаа байхгүй.

Шар айрагны шил эсвэл зүү нь өөрөө физик зүйл биш, харин "трансперсонал сэтгэцийн үйл явц"-ын нэг илрэл юм. Бид шар айраг уух эсвэл зүү хатгуулах үед нэг сэтгэцийн үйл явц нөгөөдөө нөлөөлж байгаа хэрэг. Бидний бодол сэтгэл хөдлөлд, сэтгэл хөдлөл бодолд нөлөөлдөгтэй яг адилхан. Иймд "оюун ухаан материд нөлөөлөх" гэдэг нь үнэн хэрэгтээ "нэг оюун ухааны үйл явц нөгөөдөө нөлөөлж байна" гэсэн үг юм.

Ухамсаргүй байдлын тухайд ч мөн адил. Бид ухаангүй байдлыг хариу үйлдэл үзүүлэхгүй байдалтай андуурдаг. Жишээлбэл, мэдээ алдуулалтын үед хүн ухамсаргүй болдог гэж үздэг. Гэвч судалгаагаар, мэдээ алдуулалтын үед ч хүмүүс янз бүрийн туршлага мэдэрч байж болохыг харуулсан. 1990 оны судалгаагаар, G-Force-ийн улмаас ухаан алдсан нисгэгчид сэргэснийхээ дараа мартагдашгүй зүүд зүүдэлсэн тухайгаа мэдээлсэн байдаг. Энэ нь тэд ухаангүй биш, харин ухамсарт туршлагатай байсныг харуулж байна. Мэдээ алдуулалтын үед хэрэглэгддэг эмүүдийн нэг нь ой санамж бүрэлдэхийг хаадаг тул хүмүүс юу мэдэрснээ мартдаг.

Ухамсаргүй байдал гэдэг нь мартах, тайлагнах чадваргүй байхыг хэлнэ.

Мөн унтаж байх үед ч бид зүүдлэхээс гадна өөр олон төрлийн ухамсарт туршлагуудтай байдаг. Тархины долгионыг хэмжих судалгаагаар, хүмүүс зүүдлэхгүй байсан ч унтаж байх үедээ ямар нэгэн бодол эсвэл мэдрэмжтэй байдаг нь тогтоогджээ. Энэ нь биднийг хэзээ ч бүрэн ухамсаргүй болдоггүй, харин янз бүрийн түвшний ухамсарт туршлагуудтай байдаг гэдгийг харуулж байна. Бид зөвхөн түүнийгээ бүрэн танин мэдэх эсвэл тайлагнах чадваргүй байж болох юм.

Юнгийн Метафизик ба Идэвхтэй, Бүтээлч Ухамсаргүй Байдал

Карл Юнг, Фройдын шавь байсан ч түүний ухамсаргүй байдлын тухай онол нь багшийнхаа үзлээс эрс ялгаатай байв. Фройд ухамсаргүй байдлыг "идэвхгүй хадгалах сан", өөрөөр хэлбэл, ухамсарт байсан боловч дарагдсан, мартагдсан зүйлсийг хадгалдаг "шүүгээ" мэтээр төсөөлсөн. Түүний хувьд ухамсаргүй байдлын агуулга нь нэгэнт ухамсарт байсан зүйлсээс бүрддэг байв.

Харин Юнгийн хувьд ухамсаргүй байдал (unconscious) нь идэвхтэй, бүтээлч хүч юм. Энэ нь сэтгэцийн агуулгын "ундарга" бөгөөд эдгээр агуулгууд нь зөвхөн ухамсарын босгыг давсны дараа л тайлагнагдах боломжтой болдог. Юнг "ухамсар" гэдэг үгийг өнөөдрийн бидний "мета-ухамсар" гэж нэрлэх зүйлээр тодорхойлсон. Өөрөөр хэлбэл, зөвхөн туршлага мэдрэхээс гадна, тэр туршлагаа мэдэрч байгаагаа ухамсарлахыг хэлдэг. Учир нь тэрээр өвчтөнүүдийнхээ тайлангаас л мэдээлэл цуглуулдаг байсан тул тэдний тайлагнаж чадах зүйлс л түүний хувьд "ухамсарт" байсан юм.

Юнгийн хувьд ухамсарт байхын гурван шалгуур байсан:

1. Сэтгэцийн агуулга нь өргөн хүрээний контексттэй холбогдож, утга учиртай байх.
2. Тайлагнагдах боломжтой байх.
3. Түүнийг үгүйсгэх эсвэл дарах боломжгүй байх.

Юнгийн хувьд ухамсаргүй байдал нь туршлагагүй гэсэн үг биш. Тэрээр "сэтгэцийн" гэдэг үгийг өнөөдрийн "туршлагын" гэсэн утгаар ашигладаг байсан. Иймд ухамсаргүй байдал нь "сэтгэцийн" буюу "туршлагын" шинж чанартай боловч, өөртөө ч тайлагнагдах боломжгүй, мета-ухамсарт бус байдаг.

Энэхүү аяндаа, зөн совингоор үүсдэг сэтгэц нь гурван түвшинтэй:

• Коллектив ухамсаргүй (Collective Unconscious): Энэ бол бидний бүгдийн хуваалцдаг, усны доорх нэг уулын гинжин хэлхээний хоёр арал мэт холбогдсон давхарга юм. Усны гаднаас харахад бид тусдаа боловч, гүндээ бид нэг юм. Энэ нь бидний оюун санааны гүнд орших бөгөөд ухамсарт тайлагнагдах боломжгүй.
• Хувийн ухамсаргүй (Personal Unconscious): Энэ нь коллектив ухамсаргүйн нэг хэсэг боловч аль хэдийн ялгаатай болсон, гэхдээ усны доор байгаа мэт тайлагнагдах боломжгүй давхарга юм.
• Ухамсар (Consciousness): Энэ бол мета-танин мэдэхүйн "гэрэл", буюу бидний мэдэрч буйгаа ухамсарлаж, тайлагнаж чаддаг туршлагууд юм.

Юнгийн энэхүү үзэл нь ухамсаргүй байдлыг зүгээр нэг хуучин зүйлсийн сав биш, харин шинэ зүйлсийг бүтээдэг, идэвхтэй, амьд хүч гэдгийг онцолдогоороо онцлогтой.

Архетип ба коллектив ухамсаргүй: Юнгийн Эмпирик Нотолгоо

Юнг өөрийн архетип ба коллектив ухамсаргүйн онолыг зүгээр нэг хийсвэр санаа болгоогүй. Тэрээр олон жилийн турш өвчтөнүүдээсээ цуглуулсан эмпирик өгөгдөл, ялангуяа тэдний зүүд болон сэтгэцийн өөрчлөлтүүдээс нотолгоо хайж байв. Юнгийн хувьд ухамсаргүй байдал нь бэлгэдлийн хэлээр ярьдаг. Энэ нь англи, хятад хэлээр ярьдаггүй, харин зүйрлэл, метафор, дүрслэлээр илэрхийлэгддэг.

Түүний цуглуулсан өгөгдөл нь огт өөр амьдралын замналтай, өөр соёлын орчинд өссөн хүмүүс яг ижил бэлгэдлийг агуулсан зүүд зүүдэлж, ижил дүрслэлийг ашиглаж байсныг харуулсан. Энэ нь зөвхөн өвчтөнүүдийн хооронд төдийгүй, түүхэн цаг хугацааны туршид ч ажиглагдаж байв.

Юнг нэгэн жишээг дурдсан байдаг: Сэтгэцийн эмнэлэгт хэвтэж байсан нэгэн өвчтөн "Нарнаас унжсан хоолойноос салхи үлээдэг" гэж ярьдаг байжээ. Энэ нь тухайн үед утгагүй мэт санагдсан ч, Юнг хожим нь эртний мифүүдэд "нар эр бэлэг эрхтэнтэй, түүгээрээ салхи үлээдэг" гэсэн дүрслэл байсныг олж мэдсэн. Тэр өвчтөн энэ мифийг мэдэх боломжгүй байсан тул энэ нь коллектив ухамсаргүйн илрэл гэж Юнг үзжээ.

Сэтгэцийн гүн рүү өнгийхөд бид бүгд нэг.

Ийнхүү Юнг ухамсаргүйн гүн давхарга нь коллектив шинж чанартай бөгөөд газарзүйн байршил, түүх, хувь хүний амьдралын турлагаас үл хамааран ижил бэлгэдлийг ашигладаг болохыг ойлгожээ. Эдгээр тайлбарлагдахуйц хэлбэрүүдийг тэрээр архетип (archetypes) гэж нэрлэсэн. Архетипууд нь ухамсаргүйн тодорхой илрэл биш, харин тодорхой илрэлүүдийг бүтээдэг суурь загварууд юм. Тэдгээр нь "хоосон" бөгөөд бид тэднийг шууд мэдэх боломжгүй, харин тэдгээрийн илрэлүүдээр л таньж мэддэг. Архетипууд нь бидний сэтгэцийн амьдралын анхдагч загварууд бөгөөд аливаа туршлага, зүүднээс өмнө оршдог.

Эго бол 'Сэтгэцийн Үйл Ажиллагааны Далай'-н дээрх Жижиг Завь

Юнгийн онолын хамгийн чухал үр дагавруудын нэг бол бидний эго (ego) буюу хувь хүний ухамсар нь "байшингийн эзэн" биш гэсэн ойлголт юм. Харин эго бол сэтгэцийн үйл ажиллагааны "хүчирхэг далай" дээр хөвж буй "жижиг завь" мэт. Бид энэ завины жолоог тодорхой чиглэлд эргүүлж, сэлүүрдэж чадах ч, энэ нь эгогийн ухамсарт хяналтаас гадуурх сэтгэцийн үйл ажиллагааны асар том далайд харьцангуй өчүүхэн хүч юм.

Бидний хяналтаас давсан хүчнүүд оршдог.

Энэ нь бидний амьдралд асар их нөлөөтэй. Хэрэв бид оюун санааныхаа гүн давхаргуудад юу болж байгааг ойлгохгүй, тэдэнтэй ярилцахгүй бол тэд бидний амьдралыг удирдана. Юнг үүнийг "Чи түүнийг хувь заяа гэж нэрлэнэ" хэмээн хэлсэн байдаг. Энэ нь бидний эго ухамсар ямар ч эрх мэдэлгүй гэсэн үг биш. Харин энэ нь жижиг завь далай дээр хөвж буйтай адил, өөрийн гэсэн эрх мэдэлтэй ч, түүнийг хүрээлж буй асар хүчирхэг хүчнүүдтэй тэмцэх ёстой гэсэн үг юм.

Бидний амьдрал зөвхөн эго ухамсарын өчүүхэн үйл ажиллагаагаар тодорхойлогддоггүй. Харин эго ухамсарын жижиг үйл ажиллагаа болон түүний доор орших ухамсаргүй байдлын асар том үйл ажиллагааны харилцан үйлчлэлээр тодорхойлогддог. Бидний сонголтууд нь олон хүчин зүйлийн нөлөөн дор хийгддэг. Эдгээр том хүчнүүд нь бидний өөрсдийн нэг хэсэг боловч, бид тэдгээрийг эго ухамсарын түвшинд таньж мэддэггүй.

Юнг идеалист байсан уу? Синхрончлол ба Орчлонгийн Метафизик

Юнг идеалист байсан уу гэдэг асуулт түүний амьдралын үе шатаас хамаарна гэж Бернардо Каструп үздэг. Тэрээр амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд өөрийгөө илэн далангүй гүн ухаантан, идеалист гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Гэвч карьерийнхаа эхэн үед тэрээр өөрийгөө "эмпирик эрдэмтэн, философи биш, өгөгдөл дээр ажилладаг" гэж тодорхойлж байжээ. Эцсийн эцэст, Юнг маш тодорхой идеалист байсан.

Юнгийн үзэл санааны өөрчлөлт нь түүний синхрончлол (synchronicity) буюу "утга учиртай давхцал"-ын онолыг боловсруулсантай холбоотой юм. Энэ онол нь сэтгэцийн байдал болон гадаад физик байдал хоорондын утга учиртай давхцлыг тайлбарладаг. Юнг архетипууд нь зөвхөн хүний оюун санаанд илрээд зогсохгүй, биднийг хүрээлэн буй ертөнцөд ч архетипийн хэв маягаар хариу үйлдэл үзүүлдэг болохыг олж мэдсэн. Ингэснээр архетипууд хүний оюун санааны гүн давхаргаас давж, байгалийн суурь давхарга хүртэл тэлж байгаа юм.

Юнг физикч Вольфганг Паулитай энэ талаар ярилцаж, тэд хамтдаа байгальд зохион байгуулах хоёр хэмжээс байдаг гэсэн санааг дэвшүүлсэн. Эхнийх нь учир шалтгаан (causality) бөгөөд байгаль шалтгаан үр дагаврын гинжин хэлхээгээр зохион байгуулагддаг. Харин хоёр дахь нь синхрончлол бөгөөд энэ нь учир шалтгаанаас үл хамааран, утга учрын ижил төстэй байдлаар зүйлс хоорондоо холбогддог.

Тэдний дүгнэлтээр, квантын түвшний үйл явдлууд нь учир шалтгаанаар тодорхойлогддоггүй. Нэг квантын зоосны шидэлт бүр тодорхойгүй байдаг. Энэхүү тодорхойгүй байдал нь синхрончлолд орон зайг нээж өгдөг. Учир шалтгааны үр нөлөө нь өөрөө микро түвшний синхронист үйл явдлуудын нийлмэл үр дүн юм. Өөрөөр хэлбэл, бүх зүйл синхрончлол бөгөөд бидний учир шалтгаан гэж үздэг зүйл хүртэл түүний нэг хэсэг юм. Энэхүү үзэл нь байгаль өөрөө оюун санааны шинж чанартай бөгөөд архетипууд нь байгальд илэрдэг тул байгаль өөрөө "оюун санааны" гэсэн үг юм.

Юнг синхрончлолын тухай өгөгдлийг цуглуулахдаа одон орон судлал, гэрлэлтийн тухай статистик өгөгдлийг ашиглахыг оролдсон боловч үр дүн нь тийм ч хүчтэй байгаагүй. Тэрээр үүнийг нээлттэй хүлээн зөвшөөрсөн. Гэсэн хэдий ч, синхрончлолын тухай баримтууд нь ихэвчлэн "анекдот" буюу хяналтгүй нөхцөлд цуглуулсан өгөгдөл байдаг. Гэхдээ заримдаа цөөн тооны анекдот өгөгдөл нь онолын хувьд асар том нээлт хийхэд хүргэж болдог. Синхрончлол нь байгалийг зохион байгуулдаг маш өргөн хүрээний зарчим тул түүнийг лабораторийн нөхцөлд тусгаарлах боломжгүй байдаг. Хэрэв синхрончлол үнэн бол түүний тухай зөвхөн анекдот нотолгоо байх нь хүлээгдэж буй үр дүн юм.

Идэвхтэй Төсөөлөл ба 'Төсөөллийн Орон Зай'тай харилцах нь

Юнг өөрийн өвчтөнүүдтэй ажиллахдаа идэвхтэй төсөөлөл (Active Imagination) хэмээх аргачлалыг ашигладаг байжээ. Энэ нь дотоод ухамсаргүй байдалтай идэвхтэй харилцах, түүний илрэлүүдийг ухамсарт авчрах зорилготой юм. Хэрэв бидний дотоод ухамсар болон гадаад ертөнц хоорондоо учир шалтгаанаас үл хамаарах холбоотой бол, бид энэхүү "төсөөллийн орон зай" (imaginal field)-тай идэвхтэй харилцах боломжтой гэсэн үг. Энэ орон зай нь физик болон сэтгэцийн элементүүдийг хослуулсан байдаг.

Юнг "сэтгэцийн бодит байдал" (reality of the psyche) эсвэл "сэтгэцийн объектив байдал" (psychic objectivity) хэмээх ойлголтыг байнга дурддаг байв. Түүний хэлснээр, бидний мэдэрч болох боловч хянаж чаддаггүй сэтгэцийн динамикууд оршдог. Эдгээр нь бидний хувьд гаднаас ирсэн, бодит мэт санагддаг. Идэвхтэй төсөөлөл нь ийм төрлийн сэтгэцийн объектив байдлыг өдөөх, хянаж чаддаггүй ч гэрчилж болох аяндаа үүсэх үзэгдлүүдэд хаалга нээх дасгал байлаа.

Зүүдний адил, бид зүүдээ хянадаггүй, харин тэд бидэнд тохиолддог. Үүнтэй адил, бидний сэрүүн байх үеийн физик ертөнц ч мөн адил сэтгэцийн объектив байдлын нэг илрэл юм. Энэ нь бидний харж буй, хянаж чадахгүй байгаа дүрслэл юм. Энэ нь коллектив ухамсаргүйн ард буй хүч бөгөөд бидний зүүд, идэвхтэй төсөөллийн үеийн үзэгдлүүдийг үүсгэдэг.

Сэтгэл судлаач Моника Викманы жишээ үүнийг тод харуулдаг. Хөхний хорт хавдартай тэрээр хоёр долоо хоногийн настай гэсэн онош сонсоод цөл рүү явж, идэвхтэй төсөөлөл хийж эхэлжээ. Тэрээр газар гүн ухах нэгэн цохыг зүүдэлж, маргааш өглөө нь бүрэн эдгэрсэн байжээ. Энэ нь бидний дотоод сэтгэц болон гадаад ертөнц хоорондын холбоосыг харуулсан гайхалтай жишээ юм.

Юнг "психе" буюу сэтгэцийг "оусиа" (ousia) гэж нэрлэсэн. Энэ нь эртний Грек үг бөгөөд "өөртөө орших зүйл", "бусдын нөлөө биш", "үндсэн бодис" гэсэн утгатай. Өөрөөр хэлбэл, сэтгэц бол анхдагч, үл буурах, суурь зүйл юм. Харин матери бол сэтгэцээс, тодорхой нөхцөл байдалд үүсдэг туршлагын нэг хэлбэр юм. Иймд бидний "оюун ухаан материд нөлөөлөх" гэж үздэг зүйл нь үнэн хэрэгтээ "сэтгэц сэтгэцэд нөлөөлөх" гэсэн үг юм.

Индивидуац: Амьдралын Хоёрдугаар Хагас ба Утга Учир

Жим Холлис зэрэг Юнгийн аналистууд Юнгийн индивидуац (Individuation) хэмээх ойлголтыг хүний амьдралын хамгийн чухал зорилго гэж үздэг. Бернардо Каструп өөрийн амьдралын туршлагатай холбогдуулан энэ тухай ярихдаа, амьдралын эхний хагас болон хоёрдугаар хагасын зорилгын ялгааг тодорхойлдог.

Амьдралын эхний хагас (ихэвчлэн 30-аад нас хүртэл) нь ертөнцөд өөрийн байр суурийг олох, нийгэмд гүйцэтгэх үүргээ тодорхойлох, амжилтад хүрэх тухай байдаг. Каструп өөрөө 34 насандаа амьдралынхаа "дунд насны хямрал"-ыг туулж, өөрийн хүссэн бүхэндээ хүрсэн ч, амьдралд хяналт байхгүй гэдгийг гүнээ ухамсарласан байна. Энэ үеэс эхлэн тэрээр амьдралынхаа хоёрдугаар хагаст шилжжээ.

Амьдралын хоёрдугаар хагас (30-аад наснаас хойш) нь огт өөр зорилготой. Энэ нь ертөнцөд ямар нэгэн зүйлийг бий болгох, хяналт тавих, амжилтад хүрэх тухай биш. Харин "бид хяналтад байдаггүй", "бидний амьдрал бидний тухай биш" гэдгийг ойлгох тухай юм. Бид байгалийн нэг хэсэг бөгөөд байгаль биднээр дамжуулан юу хийхийг хүсэж байгааг ойлгож, түүнтэй холбогдох нь чухал. Энэ нь бидний эгогийн үүрэг бол байгалийн биднээр дамжуулан хийх гэж буй зүйлд ёс суртахууны үнэлгээ өгөх явдал юм. Хэрэв үүнийг хийхгүй бол бид Хитлер шиг болж болно.

Энэ үед бид "боолчлогдсон чөлөөт байдал" (freedom of the slave) хэмээх ойлголтыг танин мэддэг. Энэ нь бид бүхнийг хянадаг эгогийн чөлөөт байдал биш, харин бид өөрсдөөсөө илүү агуу зүйлийн үйлчлэгч гэдгийг ухамсарлах явдал юм. Энэ нь жинхэнэ утгаар чөлөөтэй байж, утга учрыг олох цорын ганц арга зам.

Дорнын философи, ялангуяа Энэтхэгийн соёлд энэ үзэл санаатай ижил төстэй талууд байдаг. Тодорхой насанд хүрсний дараа хүмүүс ертөнцөөс татгалзаж, гэгээрлийг эрэлхийлэн явдаг. Гэвч Юнг барууны сэтгэцийн хувьд ертөнцөөс бүрмөсөн татгалзах нь зөв биш гэж үздэг байв. Харин амьдралын хоёрдугаар хагас нь ертөнцөөс холдох бус, харин түүнтэй илүү гүн түвшинд холбогдох тухай юм. Энэ нь "биднээр дамжуулан илрэхийг хүсэж буй хувь хүний бус хүч"-тэй холбогдож, түүгээр дамжуулан ертөнцтэй харилцахыг хэлнэ. Юнгийн хэлснээр, барууны сэтгэц нь ертөнцтэй гайхалтай холбоотой байдаг. Энэтхэгчүүд түүхийг тэмдэглэдэггүй байсан бол барууны хүмүүс бүх түүхийг тэмдэглэдэг. Учир нь бид мифийг үнэн гэж үздэггүй тул архетипуудтайгаа түүхээр дамжуулан харилцдаг.

Хувьсал ба Орчлонгийн Зорилго: Цаг Хугацааны Харьцангуй Байдал

Орчлонгийн зорилго (teleology) буюу оршихуйн утга учир, зорилготой байдал нь Юнгийн индивидуацтай нягт холбогддог. Ихэнх хүмүүс зорилгыг урьдчилан төлөвлөж, зорилгодоо хүрэхийн тулд хийх үйлдлүүдээ тодорхойлохыг хэлдэг. Гэвч байгалийн зорилго нь "санаатай төлөвлөгөө" биш, харин "аяндаа үүсэх зорилго" юм. Энэ нь "дулаарч байна уу, хүйтэрч байна уу" гэсэн зөн совингийн мэдрэмжтэй адил. Зөв чиглэлд явж байвал сайхан мэдрэмж төрдөг, буруу чиглэлд явбал таагүй мэдрэмж төрдөг.

Байгалийн зорилго бол зөн совингийн мэдрэмж.

"Өргөн Оюун Ухаан" (Mind at Large) нь өөрийгөө танин мэдэх зорилготой байж болох уу гэсэн асуулт урган гардаг. Бернардо Каструп энэ нь "мета-танин мэдэхүйн төлөвлөгөө"-тэй холбоотой биш, харин аяндаа үүссэн зүйл гэж үздэг. Байгаль амьдралыг "санамсаргүйгээр" бий болгосон бөгөөд амьдралын утга учрыг танин мэдсэний дараа түүнийг хаа сайгүй түгээх хүсэл эрмэлзэлтэй болсон.

Эволюцийн онол нь цаг хугацааны шугаман хэлбэрээр явагддаг гэж үздэг. Гэвч квантын физик болон гүн ухааны судалгаагаар, орон зай-цаг хугацаа (space-time) нь суурь зүйл биш, харин хоёрдогч, бууруулж болох зүйл гэдэг нь тогтоогдсон. Энэ нь бидний танин мэдэхүйн системийн нэг хэсэг юм. Кант 250 жилийн өмнө орон зай-цаг хугацаа нь танин мэдэхүйн хэрэгсэл гэж хэлсэн байдаг. Бидний хэл яриа хүртэл орон зай-цаг хугацааг урьдчилан таамагладаг.

Иймд бидний мэдэрдэг ертөнц бол "анхдагч бодит байдал"-ын орон зай-цаг хугацаанд туссан "сүүдэр" юм. Энэ нь Платоны агуйн сургаалтай адил. Эволюцийн онол нь энэхүү "анхдагч бодит байдал"-ын тухай үнэнийг хэлж буй "төсөөлөл" юм. Энэ нь үгчилсэн утгаараа үнэн биш ч, анхдагч үнэний тухай чухал мэдээллийг агуулдаг. Иймд хувьсал, Их Тэсрэлт зэрэг онолууд нь үнэн боловч, бидний урьд нь бодож байсан шиг гэнэн, реалист утгаараа биш юм. Бид эдгээрийг үнэн гэж үзэх ёстой, гэхдээ илүү төлөвшсөн байдлаар хандах хэрэгтэй.

Квантын Үзэгдлүүд ба Идеалист Хандлага: Орооцолдол ба Хэмжилтийн Асуудал

Квантын физикийн хоёр том тайлагдаагүй асуудал болох хэмжилтийн асуудал (measurement problem) болон орооцолдол (entanglement) нь материалист үзэл баримтлалд ихээхэн хүндрэл учруулдаг. Гэвч Бернардо Каструп эдгээрийг идеалист өнцгөөс тайлбарлах боломжтойг харуулдаг.

Хэмжилтийн асуудал: Бид системийг хэмжих үед тодорхой физик утгыг авдаг. Гэвч хэмжилт хийхээс өмнө тухайн системд эдгээр физик шинж чанарууд байсан гэж хэлж болохгүй. Учир нь туршилтууд үүнийг үгүйсгэдэг. Энэ нь хэмжилт нь зүгээр нэг урьдчилан оршиж байсан бодит байдлыг илрүүлэх бус, харин түүнийг "бүтээдэг" мэт харагдуулдаг. Хэрэв физик шинж чанар хэмжилтийн үр дүн юм бол бид юуг хэмжээд байна вэ?

Каструпын идеалист үзлээр, физик ертөнц бол бидний дотоод "самбар" дээрх "дүрслэл" юм. Бид ертөнцийг байгаагаар нь хардаггүй, харин онгоцны цонхгүй бүхээгт сууж, самбар дээрх үзүүлэлтүүдээр гаднах ертөнцийг мэддэгтэй адил. Физик гэдэг нь тоон хэмжээгээр бүрэн тайлбарлагдах төлөв байдал юм. Гэвч бидний бодол, сэтгэл хөдлөл, зөн совин зэрэг дотоод туршлагын төлөв байдлууд нь физик хэмжээгээр тайлбарлагдах боломжгүй.

Физик ертөнц бол зөвхөн дүрслэл.

Иймд ертөнц нь туршлагын төлөв байдлуудаас бүрддэг бөгөөд хэмжилт нь эдгээр туршлагын төлөв байдлыг бидний дотоод самбар дээрх физик ертөнцийн төлөв байдал болгон хувиргадаг. Хэрэв хэмжилт хийхгүй бол физик ертөнц үүсэхгүй, самбар дээр юу ч харагдахгүй. Гэхдээ энэ нь хэмжих зүйл байхгүй гэсэн үг биш, харин хэмжигддэг зүйл нь физик биш юм.

Орооцолдол (Entanglement): Хоёр орооцолдсон бөөм байх үед, нэг бөөмийг хэмжихэд нөгөө бөөмийн төлөв байдал шууд тодорхойлогддог. Энэ нь нэг бөөм нөгөөтэйгээ ямар нэгэн байдлаар шууд харилцаж байгаа мэт харагддаг. Материалист үзлээр бол энэ нь тайлбарлагдашгүй зүйл.

Каструп үүнийг хөлбөмбөгийн тоглолтын жишээгээр тайлбарладаг. Хоёр өөр телевизээр нэг тоглолтыг үзэж байгаа ч, камерууд нь өөр тул дүр зураг нь ялгаатай байдаг. Гэвч тэдгээр нь нэг тоглолтыг харуулж байгаа тул хоорондоо уялдаатай байдаг. Телевизүүд хоорондоо харилцах шаардлагагүй, учир нь тэд нэг ижил бодит үйл явдлын төлөөлөл юм.

Үүнтэй адилаар, физик бөөмс, тэр дундаа орооцолдсон бөөмс нь бодит ертөнц биш, харин бидний дотоод телевизийн дэлгэцэн дээрх "дүрслэл" юм. Бодит ертөнц физик биш бөгөөд орооцолдсон бөөмсийн хэмжилтүүд хоорондоо уялдаатай байдаг нь тэдгээр нь нэг ижил суурь бодит байдлын дүрслэл учраас юм.

PSI үзэгдлүүд ба коллектив ухамсаргүй: Ирээдүйн Шинжлэх Ухаан

Телепати, прекогници (ирээдүйг урьдчилан харах), алсаас харах, оюун ухаан материд нөлөөлөх зэрэг PSI үзэгдлүүд нь орчин үеийн шинжлэх ухаанд ихээхэн маргаан дагуулдаг. Гэвч Юнг өөрийн өвчтөнүүдээс сонссон эдгээр үзэгдлүүдэд нээлттэй ханддаг байсан.

Бернардо Каструп PSI үзэгдлүүдэд онцгой сонирхолгүй ч, тэдгээрийг үгүйсгэдэггүй. Тэрээр эдгээр үзэгдлүүд нь бидний хувь хүний оюун ухаан болон байгалийн бусад хэсгүүдийн хоорондох "тусгаарлах хил"-ийн төгс бус байдлаас үүсдэг гэж үздэг. Байгальд ямар ч үйл явц төгс байдаггүй шиг, диссоциаци ч төгс биш юм. Иймд энэхүү "тусгаарлах хил"-ийн дагуу бага хэмжээний туршлагын "урсгал" байж болох юм.

Амьдрал бол төгс бус диссоциаци.

Зарим хүмүүс энэхүү "урсгал"-д илүү мэдрэмтгий байдаг. Энэ нь онцгой зүйл биш, харин байгалийн л нэг хэсэг. Лабораторийн нөхцөлд эдгээр үзэгдлүүдийг судлах нь хүндрэлтэй байдаг, учир нь лабораторийн орчин нь тухайн нарийн мэдрэмжийг дарах хандлагатай байдаг. Дин Райден зэрэг эрдэмтэд PSI үзэгдлийн талаар маш хүчтэй нотолгоонуудыг гаргаж ирсэн ч соёлын өрөөсгөл ойлголтуудаас болж үүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалздаг.

Мөн UAP (Unidentified Aerial Phenomena) буюу танигдаагүй агаарын үзэгдлүүд нь коллектив ухамсаргүйн илрэл байж болох тухай таамаглалууд бий. Жак Валлей зэрэг эрдэмтэд эдгээр үзэгдлийг физик болон сэтгэцийн шинж чанартай гэж үздэг. Каструпын үзэж байгаагаар, UAP-ийн цаад далд хүчнүүд биднээс илүү бодит байдлын тухай мэддэг. Тэд инерцийн хязгаарлалтгүй байж чаддаг нь орон зай-цаг хугацаа суурь зүйл биш гэдгийг тэд мэддэг гэсэн үг. Энэ нь бидний одоогийн шинжлэх ухааны үзэл баримтлалд боломжгүй мэт санагдах ч, бидний мэдлэг хөгжихийн хэрээр өнөөдрийн "боломжгүй" зүйлс ирээдүйд энгийн зүйл болох болно.

Даруу Зан ба Ирээдүйн Шинжлэх Ухаан: Бидний Хязгаарлагдмал Ойлголт

Шинжлэх ухааны хүч чадал нь түүний хэрэглээний хязгаарлагдмал байдалд оршдог гэж Бернардо Каструп үздэг. Бидний соёлд шинжлэх ухааны технологийн амжилт асар их байсан тул бид бүх төрлийн мэдлэгийг "шинжлэх ухаан" гэсэн шошго дор багтаахыг хичээдэг. Гэвч энэ нь шинжлэх ухааныг гажуудуулж, түүний жинхэнэ хүч чадлыг алдагдуулах аюултай.

Жишээлбэл, "эхний хүний туршлага" (first-person insight) нь шинжлэх ухааны арга зүйд багтдаггүй, учир нь шинжлэх ухаан объектив хэмжилт дээр суурилдаг. Гэхдээ энэ нь эхний хүний туршлага бодит байдлын тухай мэдлэг олох арга биш гэсэн үг биш. Харин ч энэ нь бодит байдлын тухай мэдлэг олох "хааны зам" юм.

Шинжлэх ухаан бол бүхнийг тайлбарлах ганц арга биш.

Бидний өнөөгийн соёл "насанд хүрээгүй" байдалд байгаа нь бидний даруу зангүй байдалтай холбоотой. 19-р зууны сүүлчээр Ницше "Бурхан үхсэн" гэж хэлснээр бид амьдралын трансцендент утга учрыг алдсан. Хүн төрөлхтөн утга учир хайдаг амьтан тул бид алдагдсан утга учрыг өөр зүйлээр нөхөх гэж оролддог. Бидний хувьд энэ нь "төгсгөл" буюу "хаалттай байдал" болсон. Бид ертөнцийг ойлгож, бүх зүйлийг тайлбарлахыг хүсдэг, учир нь энэ нь бидэнд аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгдөг.

Астрономич Ави Лобын хэлснээр, бидний галактик дахь оддын ихэнх нь бидний Нарнаас сая сая жилийн өмнө үүссэн тул бусад соёл иргэншил биднээс сая сая жилээр технологийн хувьд түрүүлсэн байх магадлалтай. Энэ нь бидний мэдлэгийн хязгаарлагдмал байдлыг харуулдаг. Бидний соёл бол "өсвөр насны" соёл юм. Бид "хатуу үнэнийг" хүлээн зөвшөөрч, бүх зүйлийг тайлбарлахыг хичээдэг. Гэвч энэ нь эгогийн "далай дээрх жижиг завь"-ны тоглоом юм. Жинхэнэ даруу зан нь амьдрал бидэнд сургамж өгөх үед л ирдэг. Бидний мэдлэгийн хязгаарлагдмал байдлыг хүлээн зөвшөөрч, үл мэдэгдэх зүйлд нээлттэй байх нь ирээдүйн шинжлэх ухааны үндэс байх ёстой.

Эх сурвалж

Энэхүү нийтлэлийг Chasing Consciousness Podcast YouTube сувгаар хүргэгдсэн "JUNG'S METAPHYSICS & THE MIND AT LARGE HYPOTHESIS - Bernardo Kastrup PHD #34" илтгэл, ярилцлагаас сэдэвлэн монгол уншигчдад зориулан боловсрууллаа. Эх видеог ЭНД дарж үзнэ үү.