Сэтгэцийн технологи: утга учрын хямралын эртний хариу

Өнөөгийн ертөнцөд бидний олонх нь утга учрын гүн хямралтай нүүр тулж байна. Амьдралын зорилго, оршин тогтнохуйн мөн чанарыг эргэцүүлэн бодоход хариулт нь бүдэг, үнэн нь баримжаагүй мэт санагдах нь бий. Гэвч энэ нь шинэ үзэгдэл биш, харин хүн төрөлхтний оюун санааны хувьслын урт удаан түүхийн нэгэн үе шат байж болох юм.

Энэ нийтлэлдээ бид Торонтогийн Их Сургуулийн когнитив сэтгэл судлал, гүн ухааны профессор Жон Вервейкийн шинэлэг үзэл баримтлалыг тайлбарлах болно. Тэрээр хүн төрөлхтний оюун санааны хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн "сэтгэцийн технологи" хэмээх ойлголтыг танилцуулж, энэ нь бидний утга учрын хямралыг шийдвэрлэх гарцыг хэрхэн зааж өгч болохыг өгүүлнэ. Бид эртний бөө мөргөлөөс эхлээд Платоны гүн ухаан, Христийн шашны агапе хайр, орчин үеийн шинжлэх ухааны тооцооллын арга зүй хүртэлх оюун санааны аяллыг туулах болно.

Сэтгэцийн технологи гэж юу вэ?

Хүн төрөлхтний оюун санаа хэрхэн хөгжиж ирснийг ойлгохын тулд бид нэгэн шинэ ойлголтыг танилцуулах хэрэгтэй. Энэ бол сэтгэцийн технологи хэмээх нэр томъёо юм. Жон Вервейк энэ нэр томъёог Лев Выготскийн "соёлын хэрэгсэл" хэмээх ойлголтоос сэдэвлэн бүтээжээ. Үүнийг энгийнээр тайлбарлавал, сэтгэцийн технологи гэдэг нь бидний бодох, танин мэдэх, ертөнцийг ойлгох арга барилыг өөрчилдөг соёлоор бүтээгдсэн оюун санааны хэрэгсэл, дадал зуршлуудыг хэлнэ.

Жишээлбэл, бичиг үсэг тайлагдахыг авч үзье. Бичиг үсэг бол хувь хүн өөрийн хүслээр үүсгэсэн зүйл биш юм. Харин бид бичиг үсэгтэй соёлд төрж, өсөж, түүнийг өөртөө шингээдэг. Энэ нь бидний мэдээллийг боловсруулах, хадгалах, дамжуулах чадварыг асар ихээр нэмэгдүүлдэг. Бичиг үсэггүйгээр бид зөвхөн өөрийн ажлын ой санамж, урт хугацааны ой санамжид тулгуурлахаас өөр аргагүй. Гэвч бичиг үсэгтэй болсноор бид асар их мэдээллийг хадгалж, боловсруулж чадна. Платон өнөөдөр ч бидний оюун санаанд нөлөөлж, гүн ухааны асуудлыг шийдвэрлэхэд тусалж чаддаг нь бичиг үсгийн хүч юм. Бид өөрийн бодлыг бичиж тэмдэглэснээр тэдгээрийг тогтворжуулж, эргэцүүлэн харах боломжтой болдог.

Нэг ёсондоо бичиг үсэг нь ус зөөх хувин шиг. Хувин нь бидний биеийн биологид зохицсон, ус зөөх чадварыг нэмэгдүүлдэг хэрэгсэл. Үүнтэй адилаар бичиг үсэг нь бидний оюун ухаанд зохицсон, мэдээлэл боловсруулах чадварыг нэмэгдүүлдэг оюун санааны хэрэгсэл юм. Хэрэв бичиг үсгийг танаас хурааж авбал таны бодит байдлыг танин мэдэх чадвар эрс буурах болно. Энэ бол сэтгэцийн технологийн тод жишээ юм.

Хүн төрөлхтний анхны сэтгэцийн технологи: Бөө мөргөл ба Сүнсний нислэг

Хүн төрөлхтний түүхийн гүн рүү өнгийж харвал, бидний олж авсан анхны сэтгэцийн технологиудын нэг нь бөө мөргөл байсан нь тодорхой харагддаг. Мэдээж хэрэг, түүхийн өмнөх үеийн баримтууд хомс учир энэ нь таамаглал дээр тулгуурладаг. Гэвч бидэнд үүнийг батлах хэд хэдэн сонирхолтой жишээ бий.

Бусад амьтад ч ухамсарын байдлаа сайн дураар өөрчилдөг нь ажиглагдсан. Жишээлбэл, далайн гахайнууд хорт загасыг тойрон сэлж, хорыг нь өөртөө нэвтрүүлэн, "мансуурсан" төлөвт ордог. Тэд үүнийг ямар нэгэн шууд ашиг тусын тулд хийдэггүй, харин дотоод сэтгэлийн хүслээр хийдэг бололтой. Энэ нь ухамсарын байдлыг өөрчлөх хүсэл нь зөвхөн хүн төрөлхтөнд төдийгүй, амьтны ертөнцөд ч байдаг гэдгийг харуулж байна.

Хүн төрөлхтөн энэ байдлыг системтэй техник, дадал болгон хөгжүүлсэн нь бөө мөргөл юм. Эртний агуйн зургууд нь бөөгийн зан үйл, өөрчлөгдсөн ухамсарын төлөвтэй холбоотой байсан гэж үздэг. Агуйн гүнд, бамбарын гэрэлд хөдөлж буй амьтдын дүрсийг харах нь бөөгийн аялалын нэг хэсэг байсан байж болох юм. Энэ нь бөө мөргөл нь зөвхөн нэг сэтгэцийн технологи төдийгүй, дүрслэх урлаг, хөгжим, бүжиг, шашин шүтлэг зэрэг олон зүйлийн үүсэлтэй салшгүй холбоотой байсныг харуулдаг. Мөн 30,000 жилийн өмнөх "Арслан хүн" хэмээх баримал нь хүний биетэй, арслангийн толгойтой бөгөөд энэ нь бөөгийн зан үйлтэй холбоотой байсан гэж үздэг.

Бөө мөргөлийн нэг чухал хэсэг бол сүнсний нислэг (soul flight) юм. Энэ нь бөөгийн өөрийн оюун санаа биеэсээ салж, өөр ертөнцөөр аялах мэт мэдрэмж юм. Бөө энэ аялалынхаа үеэр өөр сүнс, хувийн хэвшлийнхэнтэй уулзаж, зөвлөгөө авдаг. Энэ нь асуудлыг өөр өнцгөөс харах, шинэ ойлголтыг олж авахад тусалдаг.

Энэ нь Соломоны парадокс (Solomon paradox)-той төстэй. Хэрэв танаас өөрийнхөө хамгийн хэцүү асуудлыг тайлбарлахыг хүсвэл та ихэвчлэн нэгдүгээр хүний өнцгөөс тайлбарлах болно. Харин хэрэв танаас тэр асуудлыг дотны найзынхаа нүдээр харахыг хүсвэл та гэнэт шинэ ойлголтыг олж авах болно. Учир нь бид бусдын алдааг олж харахдаа сайн, харин өөрийнхөө алдааг харахдаа муу байдаг. Сүнсний нислэг нь энэ механизмыг хэтрүүлэн хөгжүүлсэн хэлбэр юм. Бөө нар энэ чадвараараа нийгэмдээ үнэ цэнэтэй мэдлэг, ойлголтыг авчирдаг байв.

Анимизмаас Судлын хувьсгал хүртэл: Хоёр ертөнцийн үүсэл

Эртний хүн төрөлхтний ертөнцийг үзэх үзэл нь ихэвчлэн анимист шинж чанартай байжээ. Энэ нь хүн, амьтан, бурхад хоорондын ялгаа багатай, бүх зүйл тасралтгүй холбоотой гэсэн ойлголт юм. Хэрэв хүн хангалттай хүчтэй болбол бурхан болж чадна гэж үздэг байсан (жишээ нь, Египетийн Фараонууд, Сумерийн хаад, Ромын эзэн хаадыг нас барсны дараа бурханчилдаг байсан). Цаг хугацаа ч мөн адил эргэлддэг мэтээр төсөөлдөг байв. Өдөр, улирал, амьдралын мөчлөгүүд нь бүгд тойрог хэлбэртэй байсан бөгөөд хүн энэ мөчлөгтэй зохицон амьдрахыг эрхэмлэдэг байжээ. Хувь заяа (fate) нь бүхнийг тодорхойлдог байсан бөгөөд үүнийг өөрчлөх гэж оролдох нь сөрөг үр дагаварт хүргэнэ гэж үздэг байлаа.

Энэ үед баатарлаг домог (hero myth) нь хүн төрөлхтнийг урамшуулдаг байсан ч, түүний эсрэг талд бардам зангийн домог (hubris myth) оршиж байлаа. Баатарлаг домог нь ирээдүйг өөрчлөх хүний чадварыг онцолдог бол, бардам зангийн домог нь хүн өөрийн байр сууриа мэдэж, хэт их бардамнахаас сэргийлдэг байв. Энэ нь тэнцвэрийг хадгалах, өөрийн байр суурийг олох тухай ойлголт юм.

Гэвч цаг хугацаа өнгөрөхөд Судлын хувьсгал (Axial Revolution) хэмээх түүхэн чухал үе эхэлсэн нь эртний энэ ертөнцийг үзэх үзлийг үндсээр нь өөрчилжээ. Энэ үед шинэ сэтгэцийн технологиуд болох цагаан толгойн бичиг, тоо, зоос, мэтгэлцээн зэрэг нь үүсч, хүн төрөлхтний танин мэдэхүйн чадварыг асар ихээр нэмэгдүүлсэн. Грекчүүд геометрийг, цэвэр математикийн анхны хэлбэрийг бүтээсэн нь энэ үе юм.

Эдгээр шинэ технологиуд нь хоёрдугаар эрэмбийн сэтгэлгээ (second-order thinking)-г хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Энэ нь бидний өөрийн бодлыг эргэцүүлэн харах, өөрийгөө хуурахыг (self-deception) танин мэдэх чадвар юм. Хүн өөрийн оюун санаа хэрхэн бодит байдлыг ойлгож, үнэлж байгааг ухамсарлах болсон. Ингэснээр хүчирхийлэл, зовлон шаналал нь байгалийн жам биш, харин хүний үйлдэл, өөрийгөө хуурахаас үүдэлтэй гэдгийг ойлгосон.

Үүнээс улбаалан хоёр ертөнцийн тухай ойлголт (two worlds mythology) бий болсон. Нэг ертөнц нь Платоны агуй (Plato's cave) дахь хуурмаг, зовлон шаналалтай ертөнц. Нөгөө ертөнц нь бодит, үнэн, бүрэн дүүрэн оршихуйн ертөнц. Мэргэн ухаан нь энэ хуурмаг ертөнцөөс ангижирч, бодит ертөнцөд хүрэх үйлдэл болсон юм.

Сократ, Пифагор ба Мэргэн ухааны шинэчлэл

Судлын хувьсгалын үеэр мэргэн ухааны тухай ойлголт үндсээрээ өөрчлөгдсөн. Энэ үйл явцад Сократ, Пифагор нарын гүн ухаанчид чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Тэдний үзэл санаа нь гүн ухаан (philosophia) буюу "мэргэн ухааныг хайрлах" гэсэн ойлголтын үүсэлд хүргэсэн.

Хүрэл зэвсгийн үеийн мэргэн ухаан (Bronze Age wisdom) нь голчлон "би байр сууриа олж, түүндээ зохицох" тухай байсан бол, Судлын үеийн мэргэн ухаан нь "энэ ертөнцөд зохицохыг хүсэхгүй байна, учир нь энэ бол хүчирхийлэл, зовлон шаналал, хуурмаг байдлын ертөнц" гэсэн үзэлтэй болсон. Харин мэргэн ухаан нь энэ хуурмаг байдлыг даван туулж, жинхэнэ, бүрэн дүүрэн оршихуйн ертөнцөд хүрэх үйлдэл болсон юм.

Платоны агуйн сургаал энэ ойлголтыг тод илэрхийлдэг. Агуйгаас гарч, нарны гэрлийг харах нь мэргэн ухаанд хүрэх үйл явц юм. Гэвч Платон үүнд чухал нэмэлтийг хийсэн: агуйгаас гарсан хүн буцаад агуй руугаа орж, бусдыг гэгээрүүлэхийг хичээдэг. Энэ нь мэргэн ухаан нь зөвхөн хувь хүний дээшлэл биш, харин бусдыг чөлөөлөх ёс суртахууны үүрэгтэй гэсэн шинэ санааг бий болгосон.

Ийнхүү баатрын домогт гардаг баатар нь мэргэн хүн (sage) болж хувирсан. Мэргэн хүний үйлдэл нь үнэн, сайн сайхан, гоо үзэсгэлэн, утга учир, зөвийг хэрэгжүүлэх чадварын эх сурвалж болох дээд ертөнцтэй холбогддог. Хүрэл зэвсгийн үеийн бурхад (жишээ нь Грекийн бурхад) ёс суртахууны үлгэр жишээ байхаа больж, харин мэргэн ухаантай, буянтай байх ёстой гэсэн үзэл санаа гарч ирсэн.

Мэдлэг ба мэргэн ухааны ялгаа энд чухал болсон. Эртний үед мэдлэгийг хүч чадалтай холбодог байсан бол, одоо мэргэн ухаан нь өөрийгөө хуурахыг даван туулж, өөрийгөө дээшлүүлэн, бусдыг сургаж, удирдах чадвар болсон юм. Энэ нь Жозеф Кэмпбеллийн "баатрын аялал" (hero's journey) хэмээх ойлголттой ч давхцдаг. Баатар аялалд гарч, эликсирийг буцаан авчирч, нийгмээ авардаг. Энэ нь хувь заяанд захирагдах бус, харин ирээдүйг өөрчлөх боломжтой гэсэн шугаман, нээлттэй түүхийн ойлголтыг бий болгосон.

Есүс, Гэрээ ба Агапе хайр

Судлын хувьсгалын үеийн өөр нэгэн чухал үйл явдал бол Есүсийн үүрэг, түүний сургаалын нөлөө юм. Есүс нь еврей эш үзүүлэгчдийн (Hebrew prophets) уламжлалаас гаралтай бөгөөд тэд ч мөн адил оюун санааны хувьсгалыг эхлүүлсэн. Тэдний сургаалын гол санаа нь Бурхан хэмээх ойлголтыг өөрчилсөн явдал юм. Энэ Бурхан нь тодорхой газар нутагт харьяалагдахаа больж, харин хүмүүстэй хамт аялан, тэднийг амласан газар руу удирдан, цөлөгдсөн үед нь ч хамт байдаг болсон.

Энэ Бурхан нь хүн төрөлхтөнтэй гэрээ (covenant) байгуулдаг гэсэн санаа нь тухайн үедээ маш шинэлэг байсан. Энэ нь Бурхан ба хүн хоёр хамтран ирээдүйг бүтээх хамтын ажиллагаа юм. Ингэснээр цаг хугацаа нь шугаман болж, хүний үйлдлийн ёс суртахууны чанар түүхийн ирээдүйг тодорхойлно гэсэн үзэл бий болсон. Энэ нь Зардуштийн шашны нөлөө байсан байж магадгүй.

Гэрээг хэрэгжүүлэх гурван гол үүрэг байсан: тахилч, хаан, эш үзүүлэгч. Эш үзүүлэгч (prophet) нь зөвхөн ирээдүйг зөгнөдөг хүн биш, харин хүмүүсийн өөрийгөө хуурах байдлыг харж, тэднийг гэрээнээс гажиж байгааг ухамсарлуулж, цочроож сэрээдэг хүн байв.

Есүс эдгээр бүх үүргийг өөртөө нэгтгэн, өөрийгөө гэрээ, түүхийн эргэлтийн цэг гэж зарласан. Тэрээр Бурханыг агапе (agape) хэмээх хайраар тодорхойлсон. Агапе нь Грек хэлний хайрын олон утгаас ялгаатай. Эрос (eros) нь нэгдэх хүсэл, филиа (philia) нь нөхөрлөлийн хайр бол, агапе нь эцэг эхийн хайр юм. Энэ бол нялх хүүхдэд үзүүлдэг, юу ч нэхдэггүй, хариу нэхдэггүй хайр юм.

Агапе хайр нь хүн бус'-ыг 'хүн' болгон хувиргах хүчтэй. Ромын ертөнцөд боол, эмэгтэйчүүд, өвчтэй, ядуу хүмүүсийг бүрэн хүн гэж үздэггүй байсан бол, Христийн шашин тэднийг агапе хайраар хүлээн авч, бүрэн эрхт хүн болгохыг зорьсон. Энэ нь асар хүчтэй, хувьсгалч үзэл санаа байсан юм. Христийн шашны энэ үзэл Ромын эзэнт гүрнийг хэрхэн байлдан дагуулсан нь үүний тод жишээ юм.

Паул ба Хуваагдсан Би-гийн Үүсэл

Есүсийн сургаалыг дэлгэрүүлэхэд хамгийн чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүсийн нэг бол Элч Паул юм. Тэрээр анх Христийн шашинтнуудыг хавчиж байсан Саул хэмээх хүн байсан ч, Дамаскийн замд Бурхантай учирч, амьдрал нь эрс өөрчлөгдсөн. Паулын энэхүү дотоод хувирал нь барууны соёлд "хуучин би" (old me) ба "шинэ би" (new me) хэмээх ойлголтыг бий болгосон.

Паул өөрийгөө хуучин, нүгэлтэй биетэйгээ тэмцэж буй хүнээр төсөөлдөг байв. Тэрээр "Би сайн үйл хийхийг хүсдэг ч, буруу үйлийг хийсээр байна" гэж хэлсэн нь түүний дотоод зөрчлийг тод харуулдаг. Энэ дотоод зөрчил нь Августин, дараа нь Мартин Лютер нарын үзэл санаанд гүн нөлөөлж, Христийн шашныг "хуучин би"-гээс "шинэ би" рүү хувирах, нүглийг гэтэлгэх тухай түүх болгосон юм.

Паулын энэ үзэл нь дотоод зөрчил, өөрийгөө ялан дийлэх тухай өгүүлдэг тул орчин үеийн хүмүүст ч ихээхэн таалагддаг. Бид өөрсдийгөө "амласан газар"-т хүргэхгүй байгаа "хуучин би"-тэйгээ тэмцэж, "шинэ би" болохыг хичээдэг. Энэ нь шашингүй хүмүүст ч байдаг нийтлэг ойлголт болжээ.

Гэвч Паулын энэ "хуваагдсан би"-гийн үзэл нь дорнын гүн ухаанаас ялгаатай. Буддын шашинд (мөн Энэтхэгийн бусад гүн ухаанд) хүн "хуучин би"-тэйгээ тэмцдэггүй, харин өөрийгөө хуурмаг зүйлтэй таниулж байгаагаа ухамсарладаг. Зовлон шаналал нь өөрийгөө хуурмаг зүйлтэй холбосноос үүсдэг гэж үздэг. Тэнд "сайн" ба "муу" гэсэн ёс суртахууны гүн ялгаа байхгүй, харин "хуурмаг" ба "бодит" гэсэн танин мэдэхүйн ялгаа байдаг.

Гэгээрэл (enlightenment) ба аврагдах (being saved) гэсэн ойлголтууд ч ялгаатай. Буддын шашинд гэгээрэл нь "сэрэх", "харанхуйгаас гэрэлд гарах" мэтээр төсөөлөгддөг. Харин Христийн шашинд аврагдах нь нүгэл үйлдсэнээсээ болж буруу замаар явсан хүн "зөв замдаа эргэн орох" мэтээр төсөөлөгддөг. Энд хариуцлага, нүглийн тухай ойлголт илүү тод байдаг.

Хамгийн оргил үе: Платонус ба Нэгдмэл мэргэн ухаан

Барууны түүхэнд утга учир бүтээх, мэргэн ухааныг эзэмших хамгийн оргил үе хэзээ байсан бэ? Жон Вервейкийн үзлээр бол энэ нь Христийн шашин ба Грекийн гүн ухаан, ялангуяа неоплатонизм нэгдсэн үе буюу МЭ III зуунд амьдарч байсан гүн ухаанч Платонусын үе юм. Тэрээр Платон, Аристотель, Стоикчид, Сократ, Пифагор зэрэг бүх гүн ухааны урсгалыг нэгтгэж, "мэргэн ухааны нэгдсэн онол"-ыг бүтээсэн хүн юм. Вервейк түүнийг "мэргэн ухааны Эйнштейн" хэмээн зүйрлэдэг.

Платонусын гол санаа бол Нэг (The One) хэмээх ойлголт юм. Бид ямар нэгэн зүйлийг "бодит" гэж хэлэхдээ үргэлж харьцуулалт хийдэг. Жишээ нь, зүүд нь өдөр тутмын бодит байдалтай харьцуулахад хуурмаг. Гэвч мистик туршлагад хүмүүс өдөр тутмын бодит байдлыг "бага бодит" гэж үздэг. Энэ нь бид үргэлж "илүү бодит" зүйл рүү тэмүүлдэг гэсэн үг. Энэхүү "илүү бодит" зүйл рүү тэмүүлэх нь бидний дотоод хүсэл бөгөөд Жеймс А. Иадены (James A. Yaden) судалгаагаар хүмүүс хуурмаг аз жаргалаас илүү бодит аз жаргалгүй байдлыг илүүд үздэг болох нь тогтоогдсон.

Бид илүү бодит зүйл рүү тэмүүлэх тусам бүх зүйл нэгдэж, нэгдмэл болдог. Эйнштейн цахилгаан ба соронзон орныг цахилгаан соронзон орон болгон нэгтгэсэн шиг, Платонус ч бүх мэргэн ухааныг Нэгт нэгтгэсэн. Нэг нь үнэн, сайн сайхан, гоо үзэсгэлэнгийн эх сурвалж юм. Энэ нь бидний оршин тогтнохуйн гүн гүнзгий хэрэгцээг хангаж, утга учир, холбоог бий болгодог. Платонусын хувьд Нэг нь сайн сайхан (The One is the Good) бөгөөд энэ нь зөвхөн ёс суртахууны сайн сайхан биш, харин бүхний цаана орших оршихуйн гүн гүнзгий сайн сайхан юм.

Нэг нь "объект-субъект"-ийн ялгаанаас илүү гүнзгий, бүх зүйлийн эх сурвалж болсон, хоёрдмол бус байдал (non-duality) юм. Энэ нь Зэн буддизмтай төстэй талуудтай ч, Христийн шашны агапе хайртай нэгдсэнээрээ онцлогтой.

Августин Платонусын неоплатонизм ба Христийн шашныг нэгтгэж, Христийн шашин бол бусад бүх гүн ухааныг гүйцээсэн, хамгийн агуу гүн ухаан гэж үзсэн. Тэрээр шалтгааны зүрхэнд орших сайн сайхныг хайрлах хайр ба агапе хайрыг нэгтгэсэн юм. Энэ үе нь рациональ байдал ба сүнслэг байдал салшгүй холбоотой, бие биенээ дэмжиж байсан үе байлаа.

Рациональ ба Сүнслэг байдал хэрхэн салангид болсон бэ?

Платонусын үед рациональ байдал ба сүнслэг байдал салшгүй холбоотой байсан бол, орчин үе рүү дөхөх тусам энэ хоёр ойлголт хэрхэн салангид болсон бэ? Энэхүү хувиралд Декартын гүн ухаан чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эртний үед хүмүүс номыг чангаар, хамтдаа уншиж, уншихын зорилго нь хувиран өөрчлөгдөх, гэгээрэх байсан. Гэвч цаг хугацаа өнгөрөхөд хүмүүс номыг дотроо уншиж, мэдээлэл цуглуулах, логик санаануудыг нэгтгэх зорилготой болсон. Энэ нь номинализм (Nominalism) хэмээх үзэл санааны үүсэлд хүргэсэн. Номинализм нь бодит байдалд зөвхөн хувь хүмүүс оршдог, харин ерөнхий ойлголтууд (universals) нь зөвхөн бидний оюун санаанд, хэлэнд байдаг гэж үздэг. Энэ нь биднийг оюун санаандаа "хоригдсон" мэт мэдрэмжийг төрүүлсэн.

Энэ үед Галилей математикийг орчлон ертөнцийн хэл гэж зарласан. Математик нь бидний оюун санаанд байдаггүй, харин гаднах ертөнцөд оршдог гэж үзсэн. Декарт үүнийг үндэслэн ертөнцийг танин мэдэхийн тулд бид математикийг ашиглан "тооцоологч" болох ёстой гэж үзсэн. Ингэснээр бид бодит байдалтай холбогдож, үнэнийг олж авна гэж тэр итгэсэн.

Гэвч энэ нь шинэ асуудлыг үүсгэсэн. Хэрэв математик нь бодит байдлын цорын ганц хэл бол, гоо үзэсгэлэн, утга учир, үнэн зэрэг математик бус зүйлс хаана байх вэ? Декарт эдгээрийг бидний оюун санаанд, ухамсарт оршдог гэж үзсэн. Ингэснээр бидний оюун ухаан ба бие, субъектив ба объектив гэсэн хоёрдмол байдал үүссэн. Объектив ертөнц нь утга учир, үнэ цэнэгүй зөвхөн математик шинж чанартай болж, бүх математик бус чанарууд бидний оюун санаанд "хоригдсон".

Кант цааш хөгжүүлэн, математик нь гаднах ертөнцөд байдаггүй, харин бидний оюун ухаан өөрийгөө бүтээдэг, бодит байдлыг танин мэдэхэд ашигладаг арга хэрэгсэл гэж үзсэн. Энэ нь биднийг өөрийн оюун санаанд бүрэн "хоригдсон" мэт болгосон юм. Ингэснээр рациональ байдал нь зөвхөн тооцоолол, логик манипуляци болж хувирсан бөгөөд сүнслэг байдал, ёс суртахуун, гоо үзэсгэлэн зэрэг нь рациональ байдлаас тусгаарлагдсан.

Орчин үеийн сэтгэцийн технологи: Тооцоолол ба Утга учрын хямрал

Декарт, Кант нарын гүн ухаанаас үүдэлтэй орчин үеийн сэтгэцийн технологи нь тооцоолол (computation) юм. Галилейн шинжлэх ухаан математик ба туршилтыг нэгтгэсэн бол, Декарт биднийг "бүх боломжит үнэнийг гаргаж авах машин" болох ёстой гэж үзсэн. Энэ нь биднийг ямар нэгэн хувирал, гэгээрэлгүйгээр үнэнийг олж авах боломжтой гэж амласан.

Гэвч энэ нь асар их хүчтэй хэдий ч, бидний ертөнцийг танин мэдэх арга барилыг эрс өөрчилж, утга учрын гүн хямралд хүргэсэн. Шинжлэх ухааны арга зүй нь бүхнийг тайлбарлаж чадах мэт боловч, утга учир, тайлбарлах үйл явц өөрийгөө тайлбарлаж чаддаггүй. Утга учир, тайлбар нь өөрөө бидний танин мэдэхүйн урьдчилсан нөхцөл болдог.

Орчин үеийн шинжлэх ухааны ертөнцийг үзэх үзэл нь крипто-шашны (crypto-religious) шинж чанартай болсон. Бид "хаа ч байхгүйгээс харах" (view from nowhere), бүх зүйлийг бүрэн дүүрэн тайлбарлах гэж оролддог. Гэвч Гёделийн теорем, Эйнштейний харьцангуйн онол, Хайзенбергийн тодорхойгүй байдлын зарчим зэрэг нь шинжлэх ухааны энэхүү хүсэл эрмэлзлийг хязгаартай болохыг харуулсан. Бүхнийг нэгэн зэрэг бүрэн дүүрэн тайлбарлах нь логикийн хувьд ч, физикийн хувьд ч, танин мэдэхүйн хувьд ч боломжгүй юм.

Энэ нь биднийг орчлон ертөнцөд "гэр оронгүй" болгож, утга учрын хямралд хүргэсэн. Бид өөрсдийгөө бодит байдалтай холбогдохоос тусгаарлаж, зөвхөн логик, тооцоололд түшиглэсэн. Гэвч энэ нь бидний амьдралын холбоо, оршихуйн мэдрэмжийн ихэнх ачааллыг үүрдэг бусад төрлийн мэдлэгийг үл тоомсорлоход хүргэсэн. Физикт "ажиглагч" (observer) нь алга болж, биднийг өөрсдийгөө тэгшитгэлээс хассан. Энэ нь биднийг бодит байдлаас тусгаарлаж, утга учрын хямралыг улам гүнзгийрүүлж байна.

Утга учрын хямралыг хэрхэн шийдвэрлэх вэ? Урсгал ба Дэлхийн үзлийн түвшний урсгал

Утга учрын хямралыг шийдвэрлэхийн тулд бид рациональ ба сүнслэг байдлыг дахин нэгтгэх ёстой. Бидний орчин үеийн "декадент романтизм" (decadent romanticism) нь энэ хямралыг улам хурцатгаж байна. Энэ нь утга учрыг зөвхөн хувь хүний дотоод мэдрэмж, субьектив төсөөлөл гэж үздэг. Гэвч энэ нь Декартын хоёрдмол байдлын доторх үзэл бөгөөд биднийг утга учиргүй, өчүүхэн оршихуй мэт болгодог.

Харин бид утга учрыг сэргээхийн тулд эртний мэргэн ухаан, орчин үеийн сэтгэл судлалын ойлголтуудыг нэгтгэх хэрэгтэй. Үүний нэг чухал арга зам бол урсгал төлөв (flow state) юм. Урсгал төлөв гэдэг нь бид ямар нэгэн үйлдэлд бүрэн шимтэн орж, цаг хугацаа, орон зайг мартан, өөрийгөө алдсан мэт мэдрэмж авахыг хэлнэ. Энэ нь өндөр бүтээмжтэй, гүн утга учиртай туршлага юм.

Есөн цэгийн асуудал (nine-dot problem) нь үүнийг тод харуулна. Есөн цэгийг дөрвөн шулуун шугамаар холбохын тулд бид "хайрцагнаас гадуур" сэтгэх ёстой. Энэ нь хуучин сэтгэлгээний хүрээг эвдэж, шинээр харах чадвар буюу гэнэтийн гүн гүнзгий ойлголт (sudden insight) юм. Энэ үед тархины энтропи (entropy) нэмэгдэж, дараа нь "аха!" мөчид эрс буурдаг. Энэ нь асуудалд илүү сайн танин мэдэхүйн зохицол олдсоныг илтгэнэ.

Ач холбогдлыг танин мэдэх (relevance realization) нь бидний оюун санааны гол үйл явц юм. Бид эргэн тойрны асар их мэдээллээс юу нь чухал, юу нь ач холбогдолгүйг ялгаж салгах ёстой. Урсгал төлөв нь энэ ач холбогдлыг танин мэдэх чадварыг дээд зэргээр идэвхжүүлдэг. Энэ нь биднийг асуудлыг шийдвэрлэхэд хамгийн оновчтой байдлаар зохицоход тусалдаг оновчтой барих (optimal gripping) гэсэн ойлголттой холбоотой.

Гэвч бид зөвхөн тодорхой нэг салбарт (жишээ нь, хөгжим, спорт) урсгал төлөвт орох бус, харин дэлхийн үзлийн түвшний урсгал (worldview-level flow) буюу ертөнцийг үзэх үзлийн түвшинд урсгал төлөвт орох боломжтой. Энэ нь бидний өөрийгөө, ертөнцийг бүхэлд нь эргэлзэж, шинээр нээх үйл явц юм. Энэ үед бид мөрөөдөх (wondering) буюу өөрийгөө болон ертөнцийг асуултанд оруулах, харилцан нээх байдалд ордог. Энэ нь эцэстээ мистик туршлага (mystical experience) болж хувирдаг. Энэхүү мистик туршлага нь биднийг ертөнцийг шинээр харах, түүнтэй гүнзгий холбогдох боломжийг олгож, амьдралын утга учрыг дахин сэргээдэг.

Психоделик (psychedelics) болон бясалгалын дадал зуршлууд нь энэхүү дэлхийн үзлийн түвшний урсгалыг бий болгоход тусалдаг. Эдгээр нь бидний хуучин сэтгэлгээний загварыг эвдэж, шинээр харах, ертөнцийг шинээр бүтээх боломжийг олгодог. Энэ нь биднийг утга учрын хямралаас гаргаж, илүү мэргэн ухаантай, дасан зохицох чадвартай болгож, бодит байдалтай гүнзгий холбогдоход тусална.

Эх сурвалж

Энэхүү нийтлэлийг Essentia Foundation YouTube сувгаар хүргэгдсэн "Lost Psycho-Technologies: When Our Minds Were At Their Best | John Vervaeke" илтгэл, ярилцлагаас сэдэвлэн монгол уншигчдад зориулан боловсруулав. Эх видеог ЭНД дарж үзнэ үү.