Өндөр гүйцэтгэлийн нууц: Амжилтад хүрэх сэтгэл зүй

Та өөрийн боломжоо бүрэн дайчилж чадахгүй байгаа юм биш биз? Сэтгэл зүйн шинжлэх ухаан бидний ихэнх нь чадавхийнхаа доор ажилладгийг баталдаг. Тэгвэл өндөр гүйцэтгэлтэй хүмүүс бусдаас юугаараа ялгаатай вэ? Тэд хэрхэн өөрийгөө сорьж, бэрхшээлийг даван туулж, амжилтад хүрдэг вэ? Энэхүү нийтлэлээр бид дэлхийн шилдэг гүйцэтгэлийн сэтгэл судлаачдын нэг, Доктор Жио Валиантегийн гүн гүнзгий ойлголтуудыг дэлгэж, таны амьдралд хэрэгжүүлэх боломжтой практик зөвлөгөөг хүргэх болно.

Амжилт гэдэг зүгээр нэг зорилгодоо хүрэхээс илүүтэй, өөрийгөө таньж мэдэх, дотоод хүчээ нээх, тогтмол хөгжих үйл явц юм. Бидний биологи, сэтгэл зүй, орчин тойрон хэрхэн бидний гүйцэтгэлд нөлөөлдгийг ойлгосноор та өөрийн боломжийн дээд цэгт хүрч, жинхэнэ амжилттай амьдралыг цогцлоох боломжтой.

Ихэнх хүмүүс яагаад чадавхийнхаа доор ажилладаг вэ? Төв удирдах механизм (Central Governor Hypothesis)

Бидний ихэнх нь чадавхийнхаа доор ажилладаг нь үнэн. Үүний шалтгааныг тайлбарлах нэг чухал таамаглал бол Төв удирдах механизм (Central Governor Hypothesis) юм. Доктор Жио Валиантегийн онцолсноор, бидний тархины үндсэн зорилго бол биднийг амьд байлгах, үржих нөхцөлийг хангах явдал. Энэ нь биднийг "хэт" их гүйцэтгэл гаргахад зориулагдаагүй, харин аюулгүй, тав тухтай байдлыг эрэлхийлэхэд чиглэгдсэн байдаг.

Тамирчдын жишээг харъя. Марафон гүйгчид эсвэл хэт холын зайнд гүйгчид, триатлончид гэх мэт хүмүүс хүний биеийн боломжийг хязгаарт нь тултал сорьдог. Гэвч тэдний хэд нь өөрийгөө үхлийн ирмэгт тултал шахдаг вэ? Маш цөөн хувь нь. Жишээлбэл, 5 сая марафон гүйгчээс жилд ердөө 5-10 нь л нас бардаг бөгөөд ихэнхдээ автомашины осол зэрэг гадны шалтгаанаас болдог. Тэд өөрийгөө хэт их шахаснаас болж нас бардаггүй. Ихэнх тохиолдолд тэд финиш шугам давсны дараа ч амьд сэрүүн, эрч хүчтэй байдаг. Энэ нь бидний тархинд өөрийгөө гэмтээхээс хамгаалах хамгаалалтын механизм суурилагдсан байдагтай холбоотой. Энэ механизм нь биднийг тав тух, аюулгүй байдлыг эрэлхийлэхэд хүргэдэг.

Нэг эст организмын жишээ ч үүнийг батална. Петрийн аяганд эсүүдийг тав тухгүй нөхцөлд оруулахад тэд тав тухтай тал руугаа шилжиж байсан туршилт бий. Халуун, хүйтэн нөхцөлд ч адилхан. Тэгэхээр хамгийн суурь биологийн түвшинд бид бүгд тав тух, аюулгүй байдлыг эрэлхийлэхээр програмчлагдсан байдаг. Харин боломжоо бүрэн дүүрэн ашиглах эсвэл хэт өндөр гүйцэтгэл гаргах нь энэ тав тухтай байдлаас эсрэг зүйл юм. Тиймээс өндөр амжилтад хүрэхийн тулд тав тухгүй байдалд дасах, өөрийгөө зориуд шахах танин мэдэхүйн шийдвэр гаргах шаардлагатай болдог. Энэ бол амжилтын эхлэлийн цэг.

Тогтвортой өөрчлөлт: Сэтгэхээс илүү үйлдэл хийх нь чухал

Шинэ жилийн амлалтуудын тухай судалгааг та мэдэх үү? 95% нь хоёрдугаар сар гэхэд, үлдсэн 4% нь гуравдугаар сар гэхэд мартагддаг. Энэ нь бидний зан үйлийн өөрчлөлт хийхэд тулгардаг нийтлэг бэрхшээлийг харуулж байна. Доктор Жио Валиантегийн онцолсноор, тогтвортой өөрчлөлт нь зөвхөн бодож, ярихаас илүүтэй, үйлдэл хийхээс эхэлдэг.

Америкийн нэрт гүн ухаантан Жон Дьюигийн хэлсэн алдартай үг бий:

Бид сэтгэх замаар амьдралын хэв маягтаа нэвтэрдэггүй, харин амьдрах замаар сэтгэх хэв маягтаа нэвтэрдэг.

Энэ нь бидний ихэнх нь "Би бодлоо өөрчилбөл амьдрал минь өөрчлөгдөнө" гэж итгэдэгтэй зөрчилдөнө. Харин Дьюигийн үзэж байгаагаар, бидний хийдэг зүйлс нь бидний бодол, итгэл үнэмшлийг төлөвшүүлдэг. Тиймээс хэрэв та амьдралаа өөрчлөхийг хүсвэл хамгийн түрүүнд зан үйлдээ өөрчлөлт оруулах хэрэгтэй.

Алберт Бандурагийн хэлснээр "зан үйл нь зан үйлийн шалтгаан болдог". Өөрөөр хэлбэл, та нэг зүйлийг хийх тусам түүнийгээ дахин хийх магадлал нэмэгддэг. Энэ нь эерэг эсвэл сөрөг аль алинд нь хамаатай. Тиймээс, хэрэв та амьдралдаа өөрчлөлт хийхийг хүсвэл, өөрийгөө хойш татдаг, тав тухтай санагддаг нэг зуршлаа тодорхойлж, түүнийгээ өөрчлөхөөс эхлэх хэрэгтэй. Энэ нь таны утас, хоолны дэглэм, эсвэл өөртөө хэлдэг шалтаг ч байж болно. Хамгийн гол нь нэг л зүйлийг сонгож, түүнийгээ тууштай өөрчлөх явдал. Амжилтад хүрэхийн тулд өдөр бүр үйлдэл хийх нь чухал. "Ном бичихийг хүсвэл, зүгээр л сууж бич. Урам зоригийг хүлээх хэрэггүй. Муухай бичсэн ч хамаагүй, өдөр бүр бич" хэмээн Жио Валианте зөвлөдөг.

Хүсэл эрмэлзлийн хоёр төрөл: Эзэмших ур чадвар ба Эго-д суурилсан хүсэл

Хүмүүсийг өндөр амжилтад хүргэдэг хүсэл эрмэлзэл нь үндсэндээ хоёр янз байдаг. Доктор Жио Валиантегийн 200 гольфчиноос авсан судалгаа үүнийг тодорхой харуулдаг. Судалгаанд оролцсон хүмүүсээс "Та яагаад гольф тоглодог вэ?" гэж асуухад хоёр үндсэн хариулт гарчээ:

1. Эзэмших ур чадварт суурилсан хүсэл эрмэлзэл (Mastery Motivation): Энэ төрлийн хүмүүс гольф тоглох дуртай, үйл явцаас өөрөөс нь сэтгэл ханамж авдаг. Тэдэнд гольф бол ямар нэг зүйлд хүрэх хэрэгсэл биш, харин үйлдэл нь өөрөө зорилго нь юм. Тэдний урам зориг нь дотооддоо оршдог.
2. Эго-д суурилсан хүсэл эрмэлзэл (Ego-driven Motivation): Энэ төрлийн хүмүүс гольф тоглохдоо мөнгө олох, бусдыг ялах, чухал хүн гэдгээ мэдрэх зорилготой байдаг. Тэдэнд гольф бол өөрийгөө батлах эсвэл бусад асуудлыг шийдэх хэрэгсэл юм.

Энэ ялгаа нь амьдралын бүх салбарт хамаатай. Хэрэв та эмч болсон шалтгаан нь зөвхөн мөнгө олох боловч эмнэлгийн мэргэжилдээ хайргүй бол шавхагдаж (burn out) дуусах магадлалтай. Хэрэв та хуульч болсон шалтгаан нь зөвхөн баян болох боловч хууль эрх зүйдээ дургүй бол мөн л шавхагдана. Харин өөрийн хийж буй зүйлдээ чин сэтгэлээсээ дурлаж, түүнийгээ төгөлдөржүүлэхийг эрмэлзвэл, жинхэнэ амжилтад хүрч, сэтгэл ханамжтай байх болно. Дэлхийн шилдэг тамирчид, урлагийн хүмүүс, түүний дотор домогт сөрфингчин Келли Слейтер, гольфчин Брукс Кепка нар ч карьерынхаа тодорхой үед "ур чадварыг эзэмших хүсэл эрмэлзэл"-ээ алдаж, дараа нь дахин "хайрлаж" эхэлснээр амжилтаа сэргээсэн байдаг. Тэдний амжилтын нууц бол өөрийн хийж буй зүйлдээ чин сэтгэлээсээ дурлах, түүнийг төгөлдөржүүлэхийг эрмэлзэх явдал юм.

Урсгалын төлөв (Flow State) ба оршихуй: Өдөр тутмын ажилдаа хэрхэн дурлах вэ?

Хэрэв та хийж буй ажилдаа бүрэн төвлөрч, цаг хугацааг мартсан мэт мэдрэмж авч байсан бол Урсгалын төлөв (Flow State)-д орсон байжээ. Унгарын сэтгэл судлаач Михали Чиксентмихалигийн (Mihaly Csikszentmihalyi) "Урсгалын төлөв" ном нь энэ үзэгдлийг гүнзгий тайлбарладаг. Энэ бол хүний ​​хамгийн өндөр гүйцэтгэлтэй, аз жаргалтай байдлын нэг юм.

Урсгалын төлөвт орохын тулд заавал онцгой зүйл хийх шаардлагагүй. Цэцэрлэгт хүрээлэнд ажиллах, хоол хийх, ном унших, хөгжим тоглох, эсвэл зүгээр л гүн яриа өрнүүлэх зэрэг өдөр тутмын үйлдэл бүрт энэ төлөвт орж болно. Урсгалын төлөвийн гол шинж чанарууд:

• Цаг хугацааг мартах: Ном уншиж байгаад цаг хугацаа хэрхэн өнгөрснийг анзаарахгүй байх, эсвэл тамирчин тоглолтын дундуур цаг хугацааг мартаж, гэнэт тоглолт дууссан байх.
• Хүчин чармайлт хялбар мэт санагдах: Хэцүү зүйлс ч амархан мэт санагдана.
• Бүрэн төвлөрөх: Тухайн агшинд бүрэн оршиж, бусад бүх зүйлийг мартах. Хэн нэгэн таныг харж байгаа эсэх, үр дүн ямар байх зэрэг нь хамаагүй болно.

Доктор Жио Валиантегийн онцолсноор, "Бүрэн оршихуй (fully present)" гэдэг нь өндөр гүйцэтгэлийн чухал шинж тэмдэг юм. Жон Дьюигийн хэлснээр, "хуваагдмал сонирхол нь үр дүнтэй сэтгэхүйн хамгийн том дайсан" байдаг. Хэрэв та нэг зүйлийг хийж байхдаа өөр зүйлийн талаар бодож, анхаарлаа сарниулдаг бол урсгалын төлөвт орж чадахгүй. Тиймээс өдөр тутмын ажилдаа бүрэн төвлөрч, жижиг зүйлсээс таашаал авах нь амжилтын гол түлхүүр юм. Ажилдаа дурлахын тулд: одоогийн агшинд орших, өөрийгөө сорих, нарийн ширийн зүйлд дурлах, ажлынхаа энгийн хэсгийг хайрлах хэрэгтэй.

Оршихуйг хөгжүүлэх практик аргууд ба анхаарал сарниулагчдыг багасгах

Бүрэн оршихуй гэдэг нь зүгээр нэг үзэл баримтлал биш, харин дадал юм. Бусад дадал зуршлуудын адил үүнийг ч дасгал хийж хөгжүүлэх боломжтой. Тэгвэл биднийг одоогийн агшнаас юу холдуулдаг вэ? Хамгийн гол нь анхаарал сарниулагчид болон хавсралт юм. Бид ухамсаргүйгээр олон зүйлд хавсаргаж, тэдгээр нь бидний бодол, мэдрэмжийг эзэмддэг.

Доктор Жио Валианте өөрийн амьдралдаа хэрэгжүүлдэг нэгэн энгийн дадлыг хуваалцжээ. Тэрээр долоо хоног бүрийн Баасан гарагт ажлынхаа дараа 10-15 минутыг зарцуулж, өөрөөсөө нэгэн асуулт асуудаг.

Намайг ухамсартайгаар сонгоогүй мөртлөө миний бодлыг сарниулж буй хавсралтууд юу вэ? Би юуг бодохоор сонгоогүй мөртлөө бодож байна вэ? Би юуг мэдрэхээр сонгоогүй мөртлөө мэдэрч байна вэ?

Энэ дадал нь биднийг ухамсаргүйгээр эзэмддэг зүйлсийг тодорхойлж, тэдгээрээс салах боломжийг олгодог. Германы гүн ухаантан Ницше, Швейцарийн сэтгэл судлаач Карл Юн нар "Бид санааг эзэмддэггүй, харин санаа биднийг эзэмддэг" гэсэн үзэлтэй байсан. Бид ихэнхдээ хэрхэн сэтгэх, мэдрэхээ өөрсдөө сонгодоггүй, харин янз бүрийн нөхцөл байдал бидэнд нөлөөлдөг.

Тиймээс, бага ч болов цаг гарган, өөрийгөө ажиглаж, анхаарал сарниулагчдаас салах дадлыг хөгжүүлэх нь сэтгэл зүйн эрх чөлөөнд хүрэх чухал алхам юм. Энэ эрх чөлөө нь таныг өөрийн хамгийн сайн хувилбарыг нээхэд тусална. Таныг одоогийн агшинд бүрэн орших чадвартай болгож, улмаар аливаа зүйлд өндөр гүйцэтгэл гаргахад нөлөөлнө.

Орчин ба Системийн нөлөө: Зорилгоос илүү чухал

Хувь хүний амжилтад зөвхөн зорилго тавих нь хангалтгүй. Харин биднийг хүрээлэн буй орчин болон систем нь бидний гүйцэтгэлд асар их нөлөө үзүүлдэг. Сэтгэл судлалд үүнийг Ситуацийн танин мэдэхүй (Situated Cognition) гэж нэрлэдэг. Энэ нь хүний тархи орчинтойгоо байнга харилцан үйлчилж байдаг, тэр дундаа ухамсаргүй түвшинд голчлон явагддаг гэсэн санаа юм.

Жишээлбэл, бид халууцахад хөлөрдөг ч үүнийг сонгодоггүй. Даарахдаа арьс босдог ч мөн адил. Энэ нь бидний тархи орчинтойгоо ухамсаргүйгээр харилцан үйлчилж буйн илрэл юм. Жеймс Клиарийн "Атомын зуршлууд" номд "Бид зорилгынхоо түвшинд хүрдэггүй, харин системийнхээ түвшинд доошилно" гэсэн алдартай ишлэл бий. Энэ нь та хэчнээн агуу зорилго тавьсан ч, хэрэв таны ажиллаж буй систем, орчин таныг дэмжихгүй бол таны чадавхи хязгаарлагдана гэсэн үг. Хэрэв та эрсдэлээс айдаг, шинийг туршихад шийтгэдэг байгууллагад ажиллаж байвал, энэ нь таны "тааз" болно.

Доктор Жио Валианте нэгэн чухал асуултыг тавьдаг: Хоёр хувь хүний хоорондын ялгаа илүү их үү, эсвэл нэг хувь хүний дотоод ялгаа илүү их үү? Судалгаагаар, нэг хүний доторх ялгаа нь хоёр хүний хоорондын ялгаанаас илүү их байдаг нь тогтоогджээ. Бид нийгэмд хүмүүсийг хооронд нь харьцуулахад хэт их цаг зарцуулдаг ч, тухайн хүний хамгийн сайн болон хамгийн муу хувилбарын ялгааг тэр бүр анзаардаггүй.

Тиймээс, хэрэв та өндөр амжилтад хүрэхийг хүсвэл, өөрийн орчин, системийг сайтар анхаарах хэрэгтэй. Даниел Койлын "Авьяасын үүр" (Talent Hotbeds) гэсэн үзэл баримтлал үүнийг тодорхой харуулдаг. Энэ нь тодорхой ур чадвар, авьяасыг хөгжүүлдэг онцгой орчин юм. Жишээлбэл, зарим газар нутгаас дэлхийн хэмжээний дуучид, тамирчид олноор төрдөг. Эдгээр орчинд алдааг хэрхэн хүлээж авдаг вэ гэдэг нь маш чухал. Алдааг хэт шийтгэдэггүй, харин суралцах боломж гэж үздэг орчин нь хүмүүсийг өндөр амжилтад хүргэдэг. Ийм орчин нь үнэнч шударга байдал, сорилт, ур чадвар хөгжүүлэлт, хязгааргүй боломжоор тодорхойлогддог.

Ярилцлагын асуултууд: Итгэл үнэмшил, урам зориг, зан чанарыг илчлэх нь

Хүнийг таньж мэдэхэд хамгийн чухал нь юу вэ? Доктор Жио Валиантегийн үзэж байгаагаар, сэтгэл судлалын хэмждэг бүх хувьсагчаас итгэл үнэмшил ба урам зориг хоёр нь хамгийн чухал юм. Ихэнх хүмүүс оюун ухааныг чухал гэж үздэг ч, энэ нь тийм биш.

IQ-ийн түүх ба хязгаарлагдмал байдал: Оюун ухааны коэффициент буюу IQ нь 1800-аад оны сүүлээр Францад Альфред Бинегийн судалгаагаар эхэлсэн. Түүний зорилго нь сургуульд хүндрэлтэй байгаа хүүхдүүдийг эрт илрүүлж, туслах явдал байв. Гэвч Америкт энэ санааг арилжаалж, IQ өндөр байх тусам ухаантай гэсэн буруу ойлголтыг түгээсэн. Хавард Их сургуулийн судлаач Ховард Гарднер Олон талын оюун ухааны онол (Multiple Intelligences)-ыг дэвшүүлж, хүмүүс хэл ярианы, математикийн, хувийн хоорондын (Interpersonal intelligence - бусдыг ойлгох, удирдах чадвар), хувийн дотоод (Intrapersonal intelligence - өөрийгөө таних чадвар) зэрэг олон төрлийн оюун ухаантай болохыг баталсан. Зүгээр нэг өндөр IQ таныг амжилтад хүргэхгүй.

Ярилцлагын гол асуултууд: Доктор Жио Валианте хүмүүсийг ярилцлага хийхдээ тэдний жинхэнэ зан чанарыг илчлэхэд тусалдаг хэд хэдэн асуултыг ашигладаг. Эдгээр нь тухайн хүнийг ажил дээрээ хэрхэн ажиллахыг илтгэнэ:

1. "Амьдралдаа дургүй хүнтэйгээ хамт ажиллах шаардлагатай болсон үеэ яриач. Та үүнийг хэрхэн даван туулсан бэ?" Энэ асуулт нь тухайн хүний зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх чадвар, бусдыг буруутгах хандлага, эсвэл өөрийгөө хаах эсэхийг харуулна.
2. "Амьдралдаа даван туулсан хамгийн том бэрхшээл юу вэ? Түүнийг даван туулахад танд ямар нөөц тусалсан бэ?" Энэ нь тухайн хүний асуудал шийдвэрлэх арга барил, сэтгэл зүйн тэсвэр хатуужил, бусдаас тусламж гуйх чадвар, эсвэл зөвхөн өөртөө найдах хандлагыг илтгэнэ.

Эдгээр асуултууд нь хүмүүсийн өөртөө итгэх итгэл, урам зориг, зан чанарыг гүн гүнзгий илчилж, тухайн хүнийг зөв байр сууринд байрлуулахад тусалдаг.

Бэрхшээлийг даван туулах нь хувь хүний хүч чадлыг илтгэнэ

Хүмүүс амьдралынхаа туршид тулгардаг бэрхшээлийг хэрхэн даван туулсан нь тэдний зан чанар, дотоод нөөц бололцоог хамгийн тод харуулдаг. Ярилцлагын үед "Таны амьдралд тохиолдсон хамгийн хэцүү бэрхшээл юу байсан бэ?" гэсэн асуулт нь чухал. Харин үүнээс ч илүү чухал нь "Та түүнийг хэрхэн даван туулсан бэ?" гэсэн асуулт юм. Энэ нь тухайн хүний асуудал шийдвэрлэх арга барил, сэтгэл зүйн тэсвэр хатуужил, бусдаас тусламж гуйх эсвэл өөртөө найдах хандлагыг илтгэнэ.

Домогт гольфчин Тайгер Вүүдс амжилтынхаа оргил үедээ бэрхшээлтэй тулгарахад өөртөө "Чи өөрөө энэ замбараагүй байдалд орсон, одоо өөрөө л гар" гэж хэлдэг байсан нь түүнийг хэрхэн өөртөө найдаж, асуудлыг шийддэгийг харуулдаг. Энэ бол Тайгерын хамгийн сайн хувилбар байсан.

Нэгэн марафон гүйгчийн жишээг авъя. Доктор Эмили Баллеттисийн хэлснээр, түүний хөл нь 11 дэх миль дээр өвдөж эхлэхэд тэрээр барианы шугамын тухай бодохгүй. Харин дараагийн зогсоолын тэмдэг, дараагийн улаан гэрэл гээд жижиг зорилгуудад анхаарлаа хандуулдаг. Ингэснээр тэрээр өвдөлтийг даван туулж, дахин урсгалын төлөвт ордог.

Энэ нь бидэнд нэг чухал сургамж өгдөг: хямралын үед эсвэл том зорилгодоо хүрэхээр зорьж байхдаа жижиг ялалтуудад анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй. Том бэрхшээлийг нэг дор даван туулах гэж оролдох нь ихэвчлэн айдас, сандралд хүргэдэг. Харин жижиг, хүрч болохуйц зорилгуудыг тавьж, тэдгээрийг биелүүлснээр өөртөө итгэх итгэлээ сэргээж, урагшлах эрч хүчээ олж авдаг. Энэ нь амжилтын замд чухал үүрэг гүйцэтгэнэ.

Өөртөө итгэх итгэлийг сэргээх: Жижиг ялалтуудад анхаарах

Айдас нь бидний ертөнцийг харах чадварыг гажуудуулдаг. Бид айх үедээ хаа сайгүй аюул, эрсдэл байгаа мэтээр ойлгодог бөгөөд энэ нь биднийг эрсдэл хүлээхээс татгалзахад хүргэдэг. Энэ нь худалдаачид болон хөрөнгө оруулагчдын дунд түгээмэл ажиглагддаг. Өөртөө итгэлтэй хөрөнгө оруулагч боломжийг хардаг бол, итгэлгүй нэгэн аюулыг хардаг.

Доктор Жио Валиантегийн хэлснээр, "Итгэл үнэмшлийн хамгийн том эх үүсвэр бол амжилт" юм. Хэрэв та итгэл үнэмшлээ алдсан бол, түүнийгээ сэргээхийн тулд жижиг ялалтуудаас эхлэх хэрэгтэй. Жишээлбэл, хөрөнгө оруулагч их хэмжээний алдагдал хүлээсэн үедээ нэг дор бүх алдагдлаа нөхөхийг оролдох нь ихэвчлэн сүйрэлд хүргэдэг. Харин оронд нь тэрээр жижиг, богино хугацааны зорилго тавьж, өдөрт 100 доллар олох гэх мэтээр эхэлнэ. Ингэснээр тэрээр аажмаар амжилтад хүрч, өөртөө итгэх итгэлээ сэргээж, дахин боломжийг харж эхэлдэг.

Винс Ломбардигийн алдартай үг бий: "Ялалт бол зуршил, ялагдал ч мөн адил". Мөнгө олох, гольф тоглоход амжилт гаргах ч мөн адил зуршил болдог. Тиймээс, хямралын үед болон итгэл үнэмшлээ алдсан үедээ:

• Жижиг ялалтуудаа олж илрүүл: Өөрийн хийж чадах, амжилтад хүргэх жижиг зүйлсээ тодорхойл.
• Тэдгээрийг тэмдэглэ: Жижиг ч байсан амжилтаа тэмдэглэж, өөрийгөө урамшуул. Энэ нь сэтгэл хөдлөлийн байдлыг өөрчилж, эерэг хандлагыг нэмэгдүүлнэ.
• Тууштай бай: Жижиг ялалтуудыг тогтмол хуримтлуулснаар таны итгэл үнэмшил сэргэж, аажмаар томоохон амжилтад хүрэх замыг нээнэ.

Энэ арга нь зөвхөн санхүүгийн салбарт төдийгүй, амьдралын бүх салбарт, тэр дундаа хувь хүний хөгжил, тамирчдын гүйцэтгэлд ч үр дүнтэй байдаг.

Итгэл үнэмшлийн сэтгэл зүй: Өөртөө итгэх итгэлийн дөрвөн эх үүсвэр

Өөртөө итгэх итгэл гэдэг нь зүгээр нэг мэдрэмж биш, харин бидний гүйцэтгэл, амжилтад шууд нөлөөлдөг чухал сэтгэл зүйн хүчин зүйл юм. Сэтгэл судлалд өөртөө итгэх итгэлийг өөртөө үр дүнтэй байх итгэл (Self-efficacy) гэж тодорхойлдог. Энэ нь таны тодорхой нэг даалгаврыг амжилттай гүйцэтгэх чадвартаа итгэх итгэл юм.

Өөртөө итгэх итгэлийн дөрвөн үндсэн эх үүсвэр байдаг:

1. Ур чадварыг эзэмшсэн туршлага (Mastery Experience): Энэ бол хамгийн чухал эх үүсвэр. Өнгөрсөн үеийн амжилт, бүтэлгүйтэл таны одоогийн чадварт итгэх итгэлд нөлөөлнө. Гэхдээ чухал нь амжилт, бүтэлгүйтлийн тайлбар юм. Олимпын мөнгөн медаль хүртсэн Мишель Кван “Би алтан медаль алдсангүй, мөнгөн медаль хүртсэн” гэж хэлсэн нь түүний өөртөө итгэх итгэлийг хамгаалсан юм. Хүмүүс бүтэлгүйтлийн өвдөлтийг амжилтын таашаалаас илүү хүчтэй мэдэрдэг тул өнгөрсөн алдаанууддаа хэт их анхаардаг нь өөртөө итгэх итгэлийг бууруулдаг.
2. Амаар хэлсэн ятгалга (Verbal Persuasions): Бусад хүмүүсээс авдаг санал хүсэлт, урам зориг эсвэл шүүмжлэл. Шүүмжлэл нь магтаалаас илүү хүчтэй нөлөөлдөг тул бид бусдын үгийг хэт их анхаарч, өөртөө итгэх итгэлээ бууруулах хандлагатай байдаг.
3. Шууд бус туршлага (Vicarious Experiences): Бусадтай өөрийгөө харьцуулах. Хэрэв та өөр хэн нэгнийг хялбархан амжилтад хүрч байгааг харвал, энэ нь таны өөртөө итгэх итгэлийг бууруулж болно.
4. Бие физиологийн байдал (Physiological States): Бидний биеийн мэдрэмж. Жишээлбэл, чухал ярилцлагын өмнө мэдрэгдэх "гэдэс дотор эрвээхэй нисэх" мэт мэдрэмж. Энэ мэдрэмжийг хэрхэн тайлбарлахаас шалтгаалж, та үүнийг сэтгэл хөдөлгөсөн эерэг дохио эсвэл айдас, сандралын илрэл гэж үзэж болно.

Бага зэргийн хэт итгэлтэй байх нь эерэг нөлөөтэй. Энэ нь биднийг илүү их эрсдэл хүлээж, боломжийг олж харахад тусалдаг. Харин хэт их хэт итгэлтэй байх нь хайхрамжгүй байдал, бардам зан, залхуурал, өөрийгөө хуурах зэрэгт хүргэж аюултай болдог. Өөртөө итгэх итгэлийг хамгаалах нь амжилтын үндэс юм.

Өөртэйгөө ярих нь итгэл үнэмшил, зан үйлийг хэрхэн төлөвшүүлдэг вэ?

Хэл ба танин мэдэхүйн хоорондын харилцан үйлчлэл нь бидний бодол, итгэл үнэмшил, улмаар зан үйлд гүн гүнзгий нөлөөлдөг. Ихэнх хүмүүс "Би бодлоо илэрхийлэхийн тулд үг хэрэглэдэг" гэж үздэг ч, үнэн хэрэгтээ хэл нь бидний бодлыг төлөвшүүлдэг.

Хүүхэд насанд бидний эцэг эх, багш, дасгалжуулагчдын хэлсэн үгс бидний дотоод яриа болж хувирдаг. Хэрэв эдгээр үгс эерэг, дэмжиж урамшуулсан байвал бид өөртөө эерэгээр хандаж сурдаг. Харин сөрөг, шүүмжилсэн үгс нь бидний өөртөө итгэх итгэлийг бууруулж, амжилтад хүрэхэд саад болдог. Энэ нь үе дамжсан гэмтэл эсвэл үе дамжсан амжилтын эхлэл болж чадна.

Тэгвэл эерэг баталгаа (Positive Affirmations) үр дүнтэй юу? Тийм ээ, үр дүнтэй. Гэхдээ тэдгээр нь бодит байдлаас хэт тасархай, хийсвэр байж болохгүй. Эерэг баталгаа хэрхэн ажилладгийг шашны залбирлын жишээгээр тайлбарлая. Дэлхийн бүх томоохон шашинд залбирал чухал байр суурь эзэлдэг. Хүмүүс залбирахдаа тодорхой үгсийг давтан хэлдэг. Тэр үгэндээ итгэдэг эсэх нь хамаагүй, зүгээр л хэлдэг. Ингэж тогтмол давтан хэлснээр, аажмаар тэр үгсэд итгэж эхэлдэг.

Үүнтэй адилхан, талархлын дадал ч мөн адил ажилладаг. Хүүхдүүдтэйгээ хамт оройн хоол идэхдээ хоолны төлөө талархах үгсийг хэлүүлж сургаснаар тэд талархах дадлыг өөртөө хөгжүүлдэг. Тиймээс, өөртэйгөө ярих нь бидний итгэл үнэмшил, зан үйл, урт хугацааны гүйцэтгэлд асар их нөлөөлдөг. Үгсийг болгоомжтой ашиглаж, өөрийгөө дэмжсэн, урамшуулсан дотоод яриаг бий болгох нь амжилтын чухал нэс юм.

Бусдад таалагдах хүсэл ба татгалзахаас айх айдас

Бидний ихэнх нь бусдад таалагдахыг хүсдэг бөгөөд нийгмээс гадуурхагдахаас айдаг. Энэ нь бидний шийдвэр гаргалтад, зан үйлд хүчтэй нөлөөлдөг. Эволюцийн сэтгэл судлал энэ үзэгдлийг тайлбарладаг. Эртний үед овог аймгаас хөөгдөх нь үхэлтэй тэнцэх аюул байсан. Тиймээс бидний тархинд хамаарах хэрэгцээ гүн гүнзгий шингэсэн байдаг.

Гэвч хүний тархины эволюцийн хурд нийгмийн өөрчлөлтийн хурдаас хамаагүй удаан. Өөрөөр хэлбэл, бидний тархи өнөөгийн нарийн төвөгтэй нийгмийн харилцаанд зохицохоор бүрэн хөгжөөгүй байна. Биднийг бусдын үнэлэмж, шүүмжлэлээс айх айдас нь өөрийн боломжоо бүрэн дайчлахад саад болдог "тааз" болж хувирдаг. Хэрэв та бусад хүмүүсийн өөрийнхөө тухай бодлыг хэтэрхий их анхаарч амьдарвал, энэ л таны тааз болно.

Хүн бусад амьтдаас ялгарах нэг гол чадвар бол метакогнитив сэтгэлгээ буюу өөрийнхөө сэтгэхүйн тухай сэтгэх чадвар юм. Энэ нь бидэнд ирээдүйг урьдчилан харах, төлөвлөх боломжийг олгодог. Гэвч энэ чадвар нь сөрөг талтай. Бид "юу болвол?" гэсэн асуултуудыг байнга тавьж, хамгийн муу хувилбарыг төсөөлдөг. Энэ нь биднийг ирээдүйд амьдарч, өөрсдөө түгшүүр, айдас бий болгоход хүргэдэг. Жишээлбэл, "Онгоц осолдвол яах вэ?", "Би бүх мөнгөө алдвал яах вэ?" гэх мэт. Сэтгэл түгшүүртэй хүмүүс ирээдүйд амьдарч, өөрсдөө түгшүүр бий болгодог.

Иймд, бусдын бодлоос хэт их хамаарч, татгалзахаас айх айдас нь биднийг хязгаарладаг. Энэ хязгаарлалтыг даван туулж, өөрийн боломжийг бүрэн дайчлахын тулд бид метакогнитив сэтгэлгээгээ ашиглан, өөрийн бодлоо удирдах, ирээдүйн талаарх сөрөг төсөөллөө өөрчлөх хэрэгтэй.

Хувь хүн чанар, өөрийгөө нээх ба хүүхэд насны нөлөө

Сигмунд Фрейдийн нэгэн алдартай ажиглалт бий:

Бид насанд хүрсэн амьдралаа хүүхэд насны хог хаягдлыг арилгахад зарцуулдаг.

Энэ нь бидний хүүхэд насанд тохиолдсон үйл явдал, туршлага бидний насанд хүрсэн үеийн зан үйл, хандлагад гүн гүнзгий нөлөөлдгийг хэлж байна. Тухайлбал, Лэнс Армстронг, Тайгер Вүүдс нарын амжилтын ард тэдний хүүхэд насны гэмтэл, бэрхшээл нуугдаж байсан нь тэднийг амжилтад хүрэх эрч хүчээр хангасан байдаг.

Хувь хүн чанарын үйл явц (Individuation) нь өсвөр наснаас эхэлдэг. Энэ үед хүүхдүүд гэр бүлийнхээ таних тэмдгээс салангид болж, "Би хэн бэ?" гэсэн асуултыг өөртөө тавьж эхэлдэг. Энэ нь эрүүл процесс бөгөөд өөрийгөө нээх аялал юм. Гэвч хүүхэд насны таагүй туршлага, гэмтэл нь энэ үйл явцыг алдагдуулж, насанд хүрсэн үед ч өөрийгөө бүрэн таньж мэдэхгүй байдалд хүргэдэг.

Доктор Жио Валианте нэгэн Уолл Стрийтийн ажилтны жишээг дурдсан. Тэрээр хэдэн зуун сая доллар олсон ч аз жаргалгүй, гэр бүл нь ч тогтворгүй байжээ. Түүний энэ байдлын шалтгаан нь хүүхэд насандаа ядуу байснаас болж хайртай охиндоо хаягдсан гэмтэл байв. Тэрээр хэзээ ч дахин ядуугаас болж гомдохгүй гэж өөртөө амлаж, амьдралаа мөнгө олоход зориулсан ч, жинхэнэ асуудлаа шийдээгүй байжээ. Зөвхөн тэр гэмтлийг таньж, хүлээн зөвшөөрсний дараа л түүний амьдрал өөрчлөгдсөн байна.

Ядуу эсвэл хэт баян байх нь аль аль нь өөрийгөө танихгүй байдалд хүргэж болно. Жишээлбэл, хэт баян, "траст фондны" хүүхдүүд хэзээ ч өөрсдөө мөнгө олж үзээгүйгээс болж өөртөө найдах чадваргүй болж, амьдралынхаа хожуу үед "Би энэ амьдралыг өөрөө сонгоогүй" хэмээн хямралд ордог. Иймд, хамгийн сайн зам бол өөрийн дотоод ертөнцөд ажиллаж, өөрийгөө нээх, хэн болохоо өөрөө сонгох явдал юм. Энэ нь биднийг хүүхэд насны нөхцөл байдлаас ангижирч, өөрийн жинхэнэ хувилбарыг бүтээх боломжийг олгоно.

Амжилтын тодорхойлолт ба аз жаргал авчирдаг туршлагууд

Доктор Жио Валиантегийн амжилтын тодорхойлолт нь ихэнх хүмүүсийн боддогоос өөр. Тэрээр залуудаа их сургуулиа онц дүнтэй төгсөж, хамгийн залуудаа багш болж, бестселлер ном бичиж, материаллаг талаасаа бүх зүйлтэй байсан ч аз жаргалгүй байжээ. Түүний найз нь "Чи маш их аз жаргалтай байгаа биз?" гэж асуухад тэрээр өөрийгөө огт тийм биш гэдгийг ойлгосон байна. Энэ нь түүнийг амжилтын жинхэнэ утгыг эрэлхийлэхэд хүргэсэн юм.

Тэрээр ажлаасаа завсарлага авч, Остин хотод нэгэн байранд дөрвөн сар амьдарч, өөрийгөө нээх аялал хийсэн байна. Энэ хугацаанд тэрээр өөрийн мэргэжлийн салбараас гадуурх олон төрлийн ном уншиж, урлагийн хүмүүс, комедиан нартай цагийг өнгөрөөжээ. Энэ аяллын үр дүнд тэрээр өөрт нь жинхэнэ аз жаргал авчирдаг дөрвөн зүйлийг олж мэдсэн байна:

1. Дасгал хөдөлгөөн: Өдөр бүр дасгал хийх үйл явцад дурлах.
2. Ном: Ном унших.
3. Ухаалаг хүмүүстэй ярилцах: Гүн гүнзгий, утга учиртай яриа өрнүүлэх.
4. Гольф тоглох: Зүгээр нэг бөмбөг цохих нь түүнд сэтгэл зүйн тайвшрал авчирдаг.

Эдгээр зүйлс нь түүнд мөнгөний хувьд ямар ч зардалгүй байсан нь сонирхолтой. Тэрээр "Илүү их мөнгө нь илүү их аз жаргал авчирдаггүй" гэдгийг ойлгосон байна. Харин сүүлд тэрээр энэ жагсаалтад тав дахь зүйлийг нэмсэн нь: уян хатан, дэлхийн иргэн, насан туршийн суралцагч хүүхдүүдийг өсгөж, тэднийг өөрийн авьяас чадвараа бүрэн илэрхийлэхэд нь туслах явдал юм.

Доктор Жио Валиантегийн хувьд амжилт гэдэг нь дэлхийг илүү сайн газар болгох, бусдын зовлонг хөнгөвчлөх, гэрэл гэгээ түгээх явдал юм. Энэ нь материаллаг баялгаас илүүтэй, утга учиртай амьдрал, хувь хүний дотоод сэтгэл ханамж, бусдад үзүүлэх эерэг нөлөөллийг илэрхийлдэг.

Эх сурвалж

Энэхүү нийтлэлийг The Knowledge Project Podcast YouTube сувгаар хүргэгдсэн "No.1 Performance Psychologist: The Secret to High Performance and Excellence" илтгэл, ярилцлагаас сэдэвлэн монгол уншигчдад зориулан боловсруулав. Эх видеог ЭНД дарж үзнэ үү.