МакГилкрист: Эсрэг тэсрэг зүйлсийн нэгдэл ба ухамсар

Бидний амьдрал, ертөнц хоёр туйл, эсрэг тэсрэг зүйлсээс бүтдэг гэдгийг та хэрхэн хүлээж авдаг вэ? Хар ба цагаан, сайн ба муу, гэрэл ба харанхуй... Эдгээр нь зүгээр л хоорондоо зөрчилдсөн ойлголтууд уу, эсвэл нэгдмэл оршихуйн салшгүй хэсэг үү? Энэ асуулт бидний ухамсар, ертөнцийг үзэх үзэлд хэрхэн нөлөөлдөг тухай Английн нэрт нейрошинжлэх ухаанч, сэтгэл судлаач, гүн ухаантан Доктор Иэн МакГилкрист өөрийн гүн гүнзгий судалгаа, бодлоо хуваалцсан юм. Түүний "Эсрэг тэсрэг зүйлсийн нэгдэл" хэмээх илтгэл нь биднийг энгийнээр хоёр талд хувааж хардаг хандлагаасаа татгалзаж, оршихуйн жинхэнэ утгыг эрэлхийлэхэд уриалж байна.

Доктор МакГилкрист бол зөвхөн нэг салбарт мэргэшсэн эрдэмтэн биш, харин олон салбарыг холбон, орчин үеийн шинжлэх ухаан, гүн ухааныг хослуулдаг ховорхон сэтгэгч. Түүний "The Master and His Emissary" ном нь тархины баруун, зүүн тал бөмбөрцгийн ялгаа, тэдгээрийн хүн төрөлхтний соёл иргэншилд хэрхэн нөлөөлж буйг судалсан суурь бүтээл болсон билээ. Харин түүний саяхан хэвлэгдсэн "The Matter with Things" хэмээх хоёр боть бүтээл нь эсрэг тэсрэг зүйлсийн нэгдэл хэмээх энэхүү эртний гүн ухааныг орчин үеийн шинжлэх ухааны үүднээс дахин тайлбарлаж, бидний амьдралд хэрхэн хэрэгжих ёстойг тодорхойлсон юм.

"Эсрэг тэсрэг зүйлс бол хоорондоо зохицоход аргагүй эсрэгцэл биш, харин нэгдмэл байдлын салшгүй хэсэг юм."

Энэхүү нийтлэлээр бид Доктор МакГилкристийн энэхүү гүн гүнзгий санааг дэлгэрүүлж, таны ухамсар, ертөнцийг үзэх үзэлд шинэ өнцгөөс харах боломжийг олгох болно.

Оршихуй ба эсрэг тэсрэг зүйлсийн зохицол

Оршихуйн гүн рүү өнгийх тусам бид нэгэн сонирхолтой зүйлийг анзаардаг. Энэ бол эсрэг тэсрэг зүйлсийн нэгдэл юм. Нэрт гүн ухаантан Чарльз Сандерс Пёрс “Эсрэгцэлгүйгээр оршихуй үгүй” гэсэн нь бидний оршин тогтнолын үндсийг тодорхойлсон мэт. Үнэхээр ч бидний амьдрал, биднийг хүрээлэн буй ертөнц бүхэлдээ эсрэг тэсрэг зүйлсийн хослолоос бүтдэг. Гэрэл ба сүүдэр, амьдрал ба үхэл, баяр ба уйтгар... Эдгээр нь нэг нэгнээ үгүйсгэдэг биш, харин нэг нэгнээ тодотгож, оршихуйн бүрэн дүүрэн байдлыг бий болгодог.

Нобелийн шагналт физикч Нильс Бор энэ санааг улам гүнзгийрүүлж, "Аливаа гүн үнэний онцлог нь түүний үгүйсгэл бас гүн үнэн байдагт оршино" гэж хэлсэн байдаг. Энэ нь юу гэсэн үг вэ? Бидний өдөр тутмын амьдралд "би өглөөний цайндаа сүүтэй кофе уусан уу, үгүй юу" гэдэг шиг энгийн, хоорондоо үгүйсгэлцдэг үнэнүүд бий. Гэвч оршихуйн гүн рүү орох тусам нэг зүйл болон түүний эсрэг тал хоёулаа нэгэн зэрэг үнэн байх боломжтой. Квант физикийн ертөнцөд жишээ нь, нэгэн элементийн бөөмс нэгэн зэрэг долгион болон бөөм байдлаар оршдог нь үүний тод жишээ юм.

Германы романтик яруу найрагч Фридрих Хёлдерлин хүртэл "Зүрхний давлагаа хэзээ ч тийм сайхан оргилж, сүнс болон хувирахгүй байсан, хэрэв хувь заяаны хатуу хад нь түүний замд саад болоогүй бол" хэмээжээ. Энэ нь эсэргүүцэл, саад бэрхшээл биднийг хэрхэн бүтээлч болгодог тухай өгүүлж буй хэрэг. Ямар ч зүйл эсэргүүцэлгүйгээр бий болж, оршин тогтнох боломжгүй. Та хүссэн зүйлээ бүтээхийн тулд саад бэрхшээлтэй тулгарч, түүнийг даван туулах хэрэгтэй болдог. Энэ нь амьдралыг улам баялаг, утга учиртай болгодог.

Тэгвэл энэ бүхэн бидний тархитай хэрхэн холбогдох вэ? Тархины баруун, зүүн тал бөмбөрцөг нь эсрэг тэсрэг мэт ажилладаг ч үнэндээ хоорондоо нягт уялдаатай байдаг. Тэд нэг нэгнээ хязгаарлаж, мэдээлэл солилцдог. Энэ нь байгаль ертөнцийн ажиллах зарчимтай ихэд төстэй. Бид байгалийн түүхийг зөвхөн өрсөлдөөнөөр тодорхойлдог ч үнэндээ хамтын ажиллагаа, зохицол нь түүнээс ч илүү чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Өрсөлдөөн ба хамтын ажиллагаа хоёр нэгдэж, биднийг бүтээн байгуулж, хөгжүүлдэг.

Тархины хоёр тал бөмбөрцгийн зөрчил ба нэгдэл

Доктор МакГилкрист өөрийн бүтээлүүддээ тархины баруун, зүүн тал бөмбөрцгийн үүргийг маш тодорхой ялгаж салгасан байдаг. Энэхүү ялгаа нь бидний ертөнцийг хэрхэн мэдэрч, ойлгодогт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

Зүүн тал бөмбөрцөг: Энэ нь нарийн ширийн зүйлд анхаарлаа хандуулж, логик, дараалалтай сэтгэхүйгээр ажилладаг. Хэл яриа, математик, шинжлэх ухааны аналитик сэтгэлгээ зэрэг нь зүүн тал бөмбөрцгийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Тэрээр ертөнцийг жижиг хэсгүүдэд хувааж, тэдгээрийг шинжилж, ангилдаг. Зүүн тархи нь "юуг ч удирдаж, хянах" гэсэн эрмэлзэлтэй, шугаман сэтгэлгээтэй.

Баруун тал бөмбөрцөг: Харин баруун тал бөмбөрцөг нь бүхэл зүйлийг харж, өргөн хүрээнд сэтгэж, зөн совин, бүтээлч сэтгэлгээгээр ажилладаг. Урлаг, хөгжим, метафор, харилцан үйлчлэл, нүүрний хувирал, сэтгэл хөдлөл зэрэг нь баруун тал бөмбөрцгийн үйл ажиллагаатай холбоотой. Тэрээр ертөнцийг нэгдмэл, цогц байдлаар мэдэрч, холбоос харилцааг олж хардаг. Баруун тархи нь "юуг ч хүлээн авч, зохицуулах" гэсэн эрмэлзэлтэй, тойрог сэтгэлгээтэй.

Энэ хоёр тал бөмбөрцөг нь хоорондоо эсрэг тэсрэг мэт боловч үнэндээ бие биенээ нөхөж, оршихуйн бүрэн дүүрэн байдлыг бий болгодог. Доктор МакГилкрист тэдний харилцааг Ирокезийн Ондондага ард түмний домогт гардаг хоёр ах дүүгийн үүх түүхээр тайлбарладаг. Энэ домгийн дагуу, ертөнцийг бүтээсэн хоёр ах дүүгийн нэг нь (зүүн тал бөмбөрцгийг төлөөлөн) илүү логик, хэл яриа, хэрэгсэл ашиглах чадвартай, харин нөгөө нь (баруун тал бөмбөрцгийг төлөөлөн) илүү их ухаалаг, бүхэл зүйлийг харж чаддаг. Ухаалаг ах нь дүүгээ хяналтандаа байлгаж, түүний чадварыг зөв зүйлд ашиглуулахыг хичээдэг.

"Зүүн тал бөмбөрцөг бол маш сайн зарц боловч маш муу эзэн юм."

Энэ нь зүүн тал бөмбөрцгийн аналитик, жижиг хэсгүүдэд хуваах чадвар нь маш чухал ч, түүнийг баруун тал бөмбөрцгийн бүхэл зүйлийг харах, утга учрыг олох чадварт захируулах ёстой гэсэн санааг илэрхийлдэг. Хэрэв зүүн тархи дангаараа ноёрхвол бид ертөнцийг хэсэгчлэн, утга учиргүй байдлаар ойлгож, улмаар олон асуудалд хүргэж болзошгүй.

Эсрэг тэсрэг зүйлс ба өнөөгийн нийгмийн гажуудал

Орчин үеийн нийгэмд бид эсрэг тэсрэг зүйлсийг нэгтгэн ойлгохоос илүүтэйгээр тэдгээрийг тусгаарлаж, үгүйсгэх хандлагатай болсон. Доктор МакГилкрист үүнийг "парадокс"-уудаар дүүрэн байгааг онцолсон юм.

• Бид аз жаргалыг эрэлхийлдэг ч цаг хугацаа өнгөрөх тусам улам бүр аз жаргалгүй болж байна.
• Бид бие даасан байдлыг эрхэмлэдэг ч эцэстээ улам бүр дүрэм журамд баригдаж, хянагдаж байна.
• Бид технологиор дамжуулан амралт чөлөөт цагаа өнгөрөөхийг хичээдэг ч дундаж ажлын өдөр уртасч, цаг завгүй болжээ.
• Бид зорилгодоо хүрэх арга замыг улам бүр хялбаршуулдаг ч зорилгоо алдаж, амьдралын утга учрыг эрэлхийлэхээ больсон.

Эдгээр парадоксууд нь бидний зүүн тал бөмбөрцөгт хэт их найдаж, бүх зүйлийг логик, аналитик байдлаар шийдвэрлэхийг оролдсоноос үүдэлтэй. Бид бүх зүйлийг хянах, удирдахыг хүсдэг ч үнэндээ байгаль ертөнцийн нарийн төвөгтэй харилцан үйлчлэлийг ойлгохгүй байна.

Жишээ нь, "Биосфер 2" туршилтын орчинд ургамал, моддыг хамгийн таатай нөхцөлд ургуулахыг оролдсон боловч моднууд бүрэн гүйцэд ургаж чадалгүй унаж байсан. Учир нь тэдэнд салхины эсэргүүцэл хэрэгтэй байсан юм. Салхинд тэсвэртэй байхын тулд моднууд "стресс мод" хэмээх бат бөх бүтцийг бий болгодог. Энэ нь эсэргүүцэл, саад бэрхшээл биднийг хэрхэн хүчирхэгжүүлж, хөгжүүлдэг тухай тод жишээ юм.

Ницше "Хамгийн сайн, хамгийн үр бүтээлтэй хүмүүс, ард түмний амьдралыг судалж, өөртөө асуугаарай: бардам өндөр ургах ёстой мод муу цаг агаар, шуургагүйгээр оршин тогтнож чадах уу? Зовлон бэрхшээл, гадны эсэргүүцэл, үзэн ядалт, атаа жөтөө, зөрүүд зан, үл итгэл, хатуу байдал, шунал, хүчирхийлэл зэрэг нь ямар ч агуу өсөлт, тэр ч байтугай буяны үйлсэд зайлшгүй шаардлагатай таатай нөхцөл биш гэж үү?" хэмээсэн нь үүнтэй утга нэг.

Бид эсрэг тэсрэг зүйлсийн үнэ цэнийг үгүйсгэснээрээ нийгмийг хэт нэг талыг барьсан, эмзэг болгож байна. Жишээ нь, хүүхдүүдийг хэт их хамгаалснаар тэд эрсдэл, тодорхойгүй байдалтай нүүр тулах чадваргүй болж, амьдралд бэлтгэгдэхгүй байна. Энэ нь тэднийг улам бүр эмзэг болгож, сэтгэл зүйн асуудалд хүргэдэг.

Эсрэг тэсрэг зүйлсийг нэгтгэх нь: Эртний мэргэн ухаанаас орчин үеийн шинжлэх ухаан хүртэл

Эсрэг тэсрэг зүйлсийг нэгтгэн ойлгох санаа нь хүн төрөлхтний эртний мэргэн ухаанд гүн гүнзгий шингэсэн байдаг. Хятадын Инь-Янгийн бэлгэдэл, Грекийн гүн ухаантан Хераклитусын "нэг зүйл өөртэйгөө зөрчилдөж хэрхэн зохицдогийг ойлгодоггүй" гэсэн үгс, эсвэл "дайн бол бүх зүйлийн эцэг" гэх мэтийн санаанууд нь эсрэг тэсрэг зүйлсийн нэгдлийг илэрхийлдэг. Хераклитус "Хармони" гэдэг үгийг хэрэглэсэн нь зүгээр нэг ижил төстэй байдал биш, харин өөр өөр зүйлс нэгдэж, үр бүтээлтэйгээр зохицон оршихыг хэлж байв.

Тэрээр "нум болон ятгын хөгжим" гэсэн зүйрлэлийг ашигласан нь маш тодорхой. Ятгын утсыг татахад эсрэг чиглэлд хүч үйлчилдэг. Хэрэв энэ хүч байхгүй бол утас сулбайж, ямар ч дуу авиа гарахгүй. Нумны хөвчийн хувьд ч мөн адил. Эсрэг чиглэлд татах хүч байхгүй бол сум харвах боломжгүй. Энэ нь оршихуй эсрэг тэсрэг хүчнүүдийн тэнцвэрт байдал дээр оршдогийг харуулж байна.

Орчин үеийн шинжлэх ухаан ч мөн адил эсрэг тэсрэг зүйлсийн нэгдлийг нотолж байна. Физикт бодис, антибодисын хоорондын тэнцвэргүй байдал нь орчлон ертөнц бий болохын үндэс болсон гэж үздэг. Хэрэв тэдгээр нь тэнцүү байсан бол юу ч оршин тогтнохгүй байсан юм. Луи Пастер хүртэл "Орчлон ертөнц бүхэлдээ тэгш бус хэмтэй" гэж хэлсэн нь үүнтэй агаар нэг. Тэгш бус хэм нь амьдралыг бий болгож, хөгжүүлдэг хүчин зүйл юм.

Шулуун шугамны хараал ба мушгиа зам

Австрийн нэрт зураач, архитектор Фриденсрайх Хундертвассер 1953 онд "Шулуун шугам нь хүн төрөлхтний мөхөлд хүргэдэг" хэмээн бичиж байжээ. Тэрээр шулуун шугамыг "аймхай, бодлогогүй, мэдрэмжгүйгээр зурагдсан, байгальд оршдоггүй шугам" хэмээн тодорхойлсон. Түүний хэлснээр, шулуун шугам нь "бидний сүйрч буй соёл иргэншлийн ялзарсан суурь" бөгөөд "атеист, ёс суртахуунгүй, үржил шимгүй шугам" юм.

"Шулуун шугам бол хориотой жимс. Шулуун шугам бол бидний соёл иргэншлийн хараал."

Хундертвассер орчин үеийн ертөнцөд ноёрхож буй рационал сэтгэлгээний хоосрол, бүтээлч чадварын алдагдлыг шүүмжилсэн нь өнөөдөр ч үнэ цэнэтэй хэвээр. Бид бүх зүйлийг шугаман, логик дарааллаар харахыг хичээж, байгалийн болон хүний амьдралын нарийн төвөгтэй, мушгиа шинж чанарыг үл тоомсорлож байна.

Доктор МакГилкрист энэ санааг дэмжиж, бид ертөнцийг ойлгохдоо шугаман загваруудаас татгалзаж, оронд нь мушгиа хэлбэрийг ашиглах ёстой гэж үздэг. Мушгиа зам нь эсрэг тэсрэг зүйлсийн нэгдлийг хүлээн зөвшөөрч, үргэлж өөрчлөгдөн, хөгжиж байдгийг илэрхийлдэг. Дугуй хэлбэр нь зүгээр л давтамжийг илэрхийлдэг бол мушгиа нь хэдийгээр ижил цэгт эргэн ирж байгаа мэт боловч үргэлж илүү өндөр түвшинд, шинэ ойлголттойгоор эргэн ирдэг.

Карл Густав Юнгийн Пуэбло омгийн ахлагчтай хийсэн ярилцлага энэ санааг маш тод харуулдаг. Ахлагч Цагаан арьст хүнийг мөхнө гэж хэлээд, гарынхаа хурууг нэг цэгт чиглүүлэн, "Учир нь Цагаан арьст хүн бусад бүх талыг үл тоомсорлож, зөвхөн нэг цэг рүү л хардаг" гэсэн байдаг. Үүнтэй адилхан зүйлийг Швейцарийн парламентын гишүүн нэгэн тэрбумтан "Би зөвхөн нэг цэгт төвлөрч, бусад бүх талыг үл тоомсорлож чаддаг учраас амжилтанд хүрсэн" гэж хэлсэн нь сонирхолтой. Энэ нь нэг талаараа амжилт авчирдаг ч нөгөө талаараа ертөнцийн бүхэл бүтэн байдлыг үл тоомсорлож, уналтад хүргэж болзошгүйг харуулж байна.

Нэгдэл ба хуваагдал, тэгш бус хэм ба тэгш хэм

Нэгдэл ба хуваагдал нь хоорондоо эсрэг тэсрэг мэт боловч үнэндээ нэгдмэл оршихуйн салшгүй хэсэг юм. Доктор МакГилкрист эдгээрийг тэгш бус хэмтэйгээр нэгтгэх хэрэгтэйг онцолдог. Бидэнд нэгдэл ба хуваагдлын нэгдэл хэрэгтэй, харин нэгдэл ба хуваагдлын хуваагдал биш.

"Бидэнд зөвхөн нэгдмэл байдал биш, харин хоёр талт байдал, нэгдмэл байдлын нэгдэл хэрэгтэй."

Байгаль ертөнцөд тэгш бус хэм нь тэгш хэмээс илүү чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Биологийн процессууд, хөгжмийн хэмнэл, тэр ч байтугай хүний зүрхний цохилт хүртэл бүрэн тэгш хэмтэй бус, харин тодорхой хэмжээний тэгш бус хэм, уян хатан байдалтай байх ёстой. Ургийн зүрхний цохилт хэт тогтмол болвол энэ нь эмнэлгийн яаралтай тусламж шаардлагатай байгааг илтгэдэг. Энэ нь амьдрал өөрөө тэгш бус хэм, уян хатан байдал дээр оршдогийг харуулж байна.

Тиймээс бид бүх зүйлийг нэг талыг барьж, шууд логик, математикийн томъёонд оруулах гэж хичээхээс илүүтэйгээр эсрэг тэсрэг зүйлсийн нэгдлийг хүлээн зөвшөөрч, тэдгээрийн хоорондын тэгш бус хэмтэй харилцан үйлчлэлийг ойлгох хэрэгтэй. Энэ нь бидний ухамсар, ертөнцийг үзэх үзлийг гүнзгийрүүлж, илүү бүрэн дүүрэн амьдрах боломжийг олгоно.

Боловсрол, ухамсар ба ирээдүй

Өнөөгийн нийгэмд бидний тулгарч буй олон асуудал нь эсрэг тэсрэг зүйлсийн нэгдлийг ойлгохгүй байгаагаас үүдэлтэй гэж Доктор МакГилкрист үздэг. Тэгвэл бид энэ байдлаас хэрхэн гарах вэ?

Хамгийн түрүүнд, боловсролын системд өөрчлөлт хийх хэрэгтэй. Зөвхөн баримт мэдээлэл цээжлүүлэхээс илүүтэйгээр хүүхдүүдэд хэрхэн сэтгэх, шүүмжлэлтэй хандах, өөр өөр үзэл бодлыг нэгтгэн ойлгохыг заах нь чухал. Философи, урлаг, хөгжим, түүх зэрэг хүмүүнлэгийн ухааны хичээлүүд нь биднийг өөрийгөө болон бусдыг ойлгоход тусалдаг.

"Боловсрол нь хүмүүст хэрхэн сэтгэхийг заах ёстой, харин юу бодохыг биш."

Нэгэн сонирхолтой дасгал бол аливаа үзэл бодлыг хүчтэйгээр хамгаалж, дараа нь түүний эсрэг талын үзэл бодлыг улам итгэл үнэмшилтэйгээр хамгаалах явдал юм. Энэ нь хүмүүст аливаа асуудлыг олон талаас нь харах, өөр өөр өнцгөөс ойлгох чадварыг олгоно.

Мөн байгаль ертөнцтэй харилцах хандлагаа өөрчлөх хэрэгтэй. Бид өөрсдийгөө байгаль орчноос тусгаарлагдсан мэтээр үздэг нь буруу. Бид байгалийн нэг хэсэг бөгөөд түүний хэмнэл, зохицолд нийцүүлэн амьдрах ёстой. Хөгжим, яруу найраг, зураг зэрэг урлагийн бүтээлүүд нь биднийг байгаль болон бусад хүмүүстэй холбож, нэгдмэл байдлыг мэдрүүлэх чадвартай.

Эцэст нь хэлэхэд, Доктор МакГилкрист биднийг "юу хийх" тухай асуухаас илүүтэйгээр "юу хийхгүй байх" тухай бодоход уриалдаг. Бидний одоогийн хийж буй зүйлс биднийг аз жаргалтай болгохгүй байгаа бол, тэдгээрийг зогсоох нь зүйтэй.

"Бидний хийж буй зүйлс биднийг аз жаргалтай болгохгүй байгаа бол, тэдгээрийг зогсоох нь зүйтэй."

Энэ нь зүгээр нэг идэвхгүй байдал биш, харин "идэвхтэй идэвхгүй байдал" юм. Өөрөөр хэлбэл, бид сонсох, хүлээн авах, байгалийн урсгалд нийцүүлэх чадварыг хөгжүүлэх хэрэгтэй. Цэцэрлэгч ургамлыг ургахыг "албаддаггүй", харин түүнд ургах хамгийн таатай нөхцөлийг бүрдүүлж өгдөгтэй адил, бид ч мөн адил өөрсдийн ухамсар, амьдралдаа таатай нөгдлийг бүрдүүлж, өсөн дэвших боломжийг олгох ёстой.

Доктор МакГилкристийн илтгэл нь биднийг эсрэг тэсрэг зүйлсийг үгүйсгэх бус, харин тэдгээрийг нэгтгэн ойлгож, ухамсартай амьдрахыг уриалсан гүн гүнзгий дуудлага юм. Энэ нь хувь хүн болон нийгмийн түвшинд ч адилхан үнэ цэнэтэй бөгөөд бидний ирээдүйн хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэнэ.

Эх сурвалж

Энэхүү нийтлэлийг Ralston College YouTube сувгаар хүргэгдсэн "Iain McGilchrist: The Coincidence of Opposites" илтгэл, ярилцлагаас сэдэвлэн монгол уншигчдад зориулан боловсруулав. Эх видеог ЭНД дарж үзнэ үү.