Юнгийн мөн чанар судлал: Ухамсар, синхрончлогдсон ертөнцийн тухай

Та хэзээ нэгэн өглөө сэрээд, өнгөрсөн шөнийн зүүднийхээ утгыг эргэцүүлж, эсвэл амьдралд тохиолдсон гэнэтийн, учир битүүлэг давхцлуудад гайхаж байсан уу? Энэ бол зүгээр л тохиолдол уу, эсвэл бидний ухамсар, орчлон ертөнцийн хоорондын гүн гүнзгий холбоосыг илтгэх дохио юу? Швейцарийн нэрт сэтгэл судлаач Карл Юнг (Carl Jung)-ийн гүн ухааны үзэл баримтлал нь зөвхөн хүний сэтгэцийн гүнийг судлахаас гадна, орчлон ертөнцийн мөн чанарыг тайлбарласан гайхалтай санаануудыг агуулдаг.

Өнөөдөр бид Юнгийн энэхүү гүн ухааны ертөнцөөр аялж, түүний үзэл бодлыг өөрийнхөө "аналитик идеализм" хэмээх метафизикийн онолтой хослуулсан, орчин цагийн нэрт сэтгэгч, компьютерийн эрдэмтэн Бернардо Каструп (Bernardo Kastrup)-ын тайлбараар сонсох болно. Каструп Юнгийг хэрхэн харж, түүний санааг өнөөгийн шинжлэх ухаан, гүн ухааны хүрээнд хэрхэн тайлбарлаж буйг энэхүү нийтлэлд дэлгэрэнгүй өгүүлнэ. Энэ бол зүгээр нэг орчуулга биш, харин Юнгийн гүн ухааныг монгол уншигчдад ойлгомжтой, амьд хэлээр хүргэх оролдлого юм.

Юнг: Метафизикийн гэрэлт цамхаг

Бернардо Каструпын хувьд Юнг бол 20-р зуунд идеализмын галыг асааж, гүн ухааны харанхуй үеийг гэгээрүүлсэн нэгэн. Каструп өсвөр наснаасаа л Юнгийн нөлөөнд автсан бөгөөд түүний санаанууд өөрийнх нь дотоод ертөнцөд гүн гүнзгий шингэсэн гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг.

"Хэзээ нэгэн цагт миний санаа, Юнгийн санаа хоёрыг ялгахад хэцүү болсон. Түүний үзэл бодол нь миний үндэс суурь болсон."

Юнг анх Каструпын амьдралд Хятадын эртний мэргэн ухааны ном болох "И-Жин" (I Ching)-ийн оршилд өгсөн тайлбараар нэвтэрчээ. "И-Жин"-ийг зүгээр нэг зөн билгийн ном гэж үл тоомсорлож байсан Каструп, Юнгийн тайлбарыг уншаад түүний гүн ухааны сэтгэлгээний онцгой чадварыг мэдэрсэн байна. Ялангуяа синхрончлол (synchronicity) хэмээх ойлголт нь түүнийг ихэд татжээ.

Синхрончлол гэдэг нь утга учиртай давхцлыг хэлэх бөгөөд энэ нь шалтгаан-үр дагаврын холбоогүй боловч хоорондоо гүнзгий утга учиртай холбогдсон үйл явдлууд юм. Жишээлбэл, та нэгэн хүний тухай бодож байтал тэр хүн тань руу утасдах эсвэл таны бодож байсан зүйл таны нүдэн дээр гэнэт илрэх гэх мэт. Юнгийн хувьд синхрончлол нь орчлон ертөнц зөвхөн физик хуулиудаар бус, харин утга учир, бэлгэдлээр холбогдсон болохыг харуулдаг. Энэ нь материалист эсвэл физикалист үзэлтэй хүмүүст таалагддаггүй ч, Юнгийн гүн ухааны үндсэн тулгуур болдог.

Юнг "Төвдийн үхэгсдийн ном" (Tibetan Book of the Dead)-ын оршилд ч мөн сэтгэц (psyche) өөрөө метафизикийн үндэс суурь, бүр метафизикийн бодит байдал юм гэж тэмдэглэсэн байдаг. Тэрээр найз, теологич Эцэг Уайтад бичсэн захидалдаа: "Миний хувьд сэтгэц бол усиа (usia) юм" гэжээ. Усиа гэдэг нь Грекээр "бие даасан оршин тогтнолтой, бусад зүйлээс үл хамаарах, үндсэн зүйл" гэсэн утгатай. Өөрөөр хэлбэл, Юнгийн хувьд сэтгэц бол материйн үр дагавар биш, харин бүх оршихуйн үндэс юм. Тэрээр бидний биеийг сэтгэц бүтээдэг, харин сэтгэцийг бие бүтээдэггүй гэж олон удаа онцолж, материализмыг "учир утгагүй" хэмээн шүүмжилдэг байв. Энэ нь түүний гүн ухааны байр суурь хэр тодорхой байсныг харуулдаг.

Ухамсар ба Сэтгэц: Юнгийн ялгаа

Юнг "ухамсар" (consciousness) хэмээх үгийг орчин үеийн философичид болон сэтгэл судлаачдын хэрэглэдэг утгаас хамаагүй нарийн хүрээтэйгээр хэрэглэдэг байв. Өнөөдөр бидний "феноменологийн ухамсар" буюу түүхий мэдрэмж, туршлагыг Юнг "сэтгэц" хэмээн нэрлэдэг. Харин Юнгийн хувьд ухамсар гэдэг нь зөвхөн туршлага төдийгүй, танин мэдэхүйн холбоосуудтай нягт уялдаж, өөрийн бодол, сэтгэл хөдлөлийг зориудын, ил тод хянах чадвартай, метатанин мэдэхүйн (metacognitive) шинжтэй туршлагыг хэлдэг.

Энгийнээр хэлбэл, бидний мэдэрч буй бүх зүйл (өнгө, дуу чимээ, сэтгэл хөдлөл) нь сэтгэцийн нэг хэсэг. Харин тэр мэдрэмжүүдийг нэгтгэн дүгнэж, учир холбогдлыг нь ойлгож, зориудаар удирдах чадвар нь ухамсар юм. Иймд, Юнгийн хувьд ухамсар бол сэтгэцийн илүү нарийн, зохион байгуулалттай хэсэг.

Фройдын сургаалаас үүдэлтэй Юнг ухамсаргүй (unconscious) сэтгэцийн тухай ойлголтыг гүнзгийрүүлсэн. Фройдын хувьд ухамсаргүй нь физиологийн, биологийн үндэстэй байсан бол, Юнгийн хувьд ухамсаргүй нь ч мөн адил туршлагад суурилсан, сэтгэцийн шинжтэй. Юнг ухамсаргүйг "ухамсарын нэг төрөл" хэмээн тодорхойлж, бидний ил тод ухамсарлаж чадахгүй байгаа боловч мэдэрч буй бүх зүйлийг багтаадаг гэжээ. Энэ нь бидний дотоод ертөнцийн нэвтэршгүй гүн хэсэг бөгөөд хувийн болон хамтын ухамсаргүй (collective unconscious) гэж хуваагддаг.

Сэтгэцийн спектр ба Архетипууд

Юнгийн хувьд ухамсар, хувийн ухамсаргүй, хамтын ухамсаргүй нь хоорондоо тусгаарлагдсан хэсгүүд биш, харин нэгэн тасралтгүй сэтгэцийн спектр-ийг үүсгэдэг. Үүнийг гэрлийн спектртэй зүйрлэж болно. Гэрлийн долгионууд өөр өөр давтамжтай байдаг ч бүгд гэрэл юм. Үүнтэй адилаар, сэтгэцийн агуулгууд энэ спектрийн дагуу хөдөлж, шинж чанараа өөрчилдөг боловч тэдний үндсэн мөн чанар нь үргэлж "туршлагад суурилсан" байдаг.

Хамтын ухамсаргүй нь архетип (archetype)-уудаар баялаг. Архетип гэдэг нь Юнгийн сэтгэл судлалын хамгийн нууцлаг, гүн гүнзгий ойлголтуудын нэг юм. Олон хүмүүс үүнийг тодорхойлоход хүндрэлтэй байдаг ч, Юнгийн хувьд архетип нь өөрөө "хоосон" юм. Энэ нь чулууны талст хэрхэн ургадгийг тайлбарлахтай адил. Талстын бүтэц нь атомын байршлаар тодорхойлогддог математик загвар байдаг. Энэ загвар нь бодит талст үүсэхээс өмнө ч оршин тогтнодог, учир нь түүнийг бүрдүүлэх молекулуудын шинж чанараар тодорхойлогддог.

Иймд, архетип бол сэтгэцийн зан үйлийн загвар, өөрийгөө илэрхийлэх дуртай арга хэлбэр юм. Энэ нь эртний Грекийн гүн ухаантан Платоны "Идейн онол"-той төстэй. Бидний харж буй бүх зүйл бол архетипийн төгс бус хуулбар, илрэл юм. Архетип өөрөө ямар нэг тодорхой илрэлээс өмнө оршин тогтнодог.

Архетип бол сэтгэцийн резонансын давтамж буюу гитарын утсан дээр үүсдэг гармоник аялгуутай адил юм. Утас нь тодорхой хэд хэдэн аялгууг л гаргаж чаддаг шиг, сэтгэц ч тодорхой архетипийн загваруудаар л өөрийгөө илэрхийлдэг.

Сонирхолтой нь, Юнг архетипийг зөвхөн загвар төдийгүй, заримдаа объект (object) ба субъект (subject) хоёулаа байж болно гэж үздэг. Хамтын ухамсаргүйд архетипийг агуулсан сэтгэцийн цогцолбор (psychic complex) оршин тогтнож болно. Эдгээр цогцолбор нь өөрийн гэсэн бие даасан байдал, бүр шийдвэр гаргах чадвартай байж болно. Юнг өөрийн "Улаан ном"-д (Red Book) бичигдсэн зүүд болон хийсвэр төсөөллөөрөө дамжуулан "Филемон" хэмээх мэргэн өвгөний архетипийн илрэлтэй уулзсан тухайгаа өгүүлсэн нь үүний нэг жишээ юм.

Гадаад ертөнц бол Хамтын Ухамсаргүй

Бернардо Каструпын номонд дурдагдсан Юнгийн хамгийн гайхалтай бөгөөд маргаантай санаа бол гадаад физик ертөнц ба хамтын ухамсаргүй хоёр нэг ижил зүйл гэсэн үзэл юм. Юнг өөрөө энэ тухайгаа шууд хэлсэн хэсгүүд байдаг.

Юнг үүнийг хэрхэн тайлбарласан бэ? Тэрээр сэтгэцийн агуулгуудыг хоёр үндсэн шинж чанараар нь ангилдаг:

1. Бие даасан байдал: Тухайн агуулга таны хүсэл зоригоос үл хамааран өөрийн гэсэн зорилготойгоор оршин тогтнох.
2. Дотоод амьдралд нэвтрэх боломжгүй байдал: Та тухайн агуулгын дотоод ертөнцөд нэвтэрч чадахгүй, зөвхөн түүний илрэлийг л харж чадах.

Юнг хамтын ухамсаргүйгээс үүдэлтэй зүүд, төсөөллийн дүрсийг ажиглахад эдгээр нь өөрийн гэсэн хүсэл зоригтой мэт санагддаг, бид тэднийг хянаж чаддаггүй, тэдний дотоод амьдралд нэвтэрч чаддаггүй болохыг олж харжээ. Яг үүнтэй адилаар, биднийг хүрээлэн буй физик ертөнц ч мөн адилхан шинж чанартай. Байгалийн хуулиуд бидний хүслээс үл хамааран оршин тогтнодог, бид тэдний "дотоод амьдралд" нэвтэрч чаддаггүй, зөвхөн илрэлийг нь л мэдэрдэг.

Энэ нь Юнгийн синхрончлолын онол-ын үндэс болдог. Гадаад ертөнц болон бидний дотоод сэтгэц хоёулаа нэг л суурь архетипийн загвараас үүдэлтэй учраас, тэдгээрийн хооронд утга учиртай давхцлууд үүсэх нь гайхах зүйл биш юм.

Каструп үүнийг тайлбарлахдаа "амьгүй" гэж бидний үздэг зүйлс ч амьд байх боломжтойг хэлдэг. Жишээлбэл, бидний мэдрэлийн эсийн хоорондох нейротрансмиттер молекулууд нь өөрсдөө бие даасан ухамсартай биш ч, тэдгээрийн үйлдэл нь тархи хэмээх бүхэл бүтэн системийн ухамсарт хувь нэмэр оруулдаг. Үүнтэй адилаар, "амьгүй" ертөнц бол нэгэн төрлийн аварга том "тархи" бөгөөд түүний хэсгүүд (чулуу, гол мөрөн г.м.) нь өөрсдөө бие даасан ухамсартай биш ч, тэдгээр нь хамтын ухамсаргүйн "дүрсний" хэсэг юм. Бидний "объект" гэж нэрлэдэг зүйлс бол зүгээр л бидний танин мэдэхүйн хувьд ертөнцийг хувааж, нэрлэсэн дур зоргын хуваагдлууд бөгөөд тэдгээр нь дотоод амьдралтай байх албагүй. Харин хүн, амьтан зэрэг амьд биетүүд нь хамтын ухамсаргүйн даймон (daimon) буюу өөрийн гэсэн дотоод амьдрал, ухамсартай цогцолборууд юм.

Идэвхтэй төсөөлөл ба Синхрончлолын гүн утга

Юнг сэтгэцийн гүнийг судлахдаа идэвхтэй төсөөлөл (active imagination) хэмээх арга техникийг ашигладаг байв. Энэ нь зүгээр нэг энгийн төсөөлөл биш, харин төсөөллийн дүрсийг өөрийнх нь бие даасан байдлыг олж авах хүртэл нь хөгжүүлэх үйл явц юм. Эхэндээ бидний төсөөлөл бидний эго-гийн хяналтад байдаг, зүгээр л бидний дотоод ертөнцийн тусгал байдаг. Гэвч хэрэв бид үүнийг зөв хийвэл, төсөөллийн дүрүүд өөрийн гэсэн "амь" орж, бие даасан байдалтай болж, бидний ухамсаргүй сэтгэлтэй ярилцах боломжтой болдог. Каструп өөрөө идэвхтэй төсөөллийг практикт хэрэгжүүлэхэд хэцүү байдгийг хүлээн зөвшөөрч, ихэнхдээ маш их стресст орсон эсвэл ядарсан үед л ийм гүн яриа үүсдэг тухайгаа ярьсан юм.

Юнгийн тухай номоо бичиж байхдаа Каструп өөрөө гайхалтай синхрончлолуудтай учирчээ. Тэрээр Юнгийн төрсөн нутаг, Швейцарийн Боден нуурын эрэг дээр алхаж байхдаа Юнгийн намтарт бичигдсэн чулуугаар жижиг хотхон барьж, тахилын ширээнд тохирох улаан пирамид хэлбэртэй чулуу хайж байсан тухай дурсамжийг санажээ. Тэгтэл гэнэт тэрээр улаан, дөрвөн талт, пирамид хэлбэртэй чулуу олсон нь Юнгийн тайлбарласантай яг адилхан байв. Энэ мэт синхрончлолууд нь Каструпын хувьд өөрийнх нь хийж буй ажил (Юнгийн тухай ном бичих) нь орчлон ертөнцийн "урсгал"-тай нийцэж байгаагийн баталгаа болсон байна.

"Энэ бол байгаль надаар дамжуулан хийхийг хүсэж буй зүйл. Эдгээр синхрончлолууд бол 'үргэлжлүүл, чи зөв зам дээр байна' гэсэн мессеж юм."

Энэ нь синхрончлолыг тайлбарлах гайхалтай арга бөгөөд бидний амьдрал зүгээр нэг санамсаргүй үйл явдлуудын цуглуулга бус, харин гүн гүнзгий утга учир, зорилготой байж болзошгүйг харуулдаг.

Юнг: Материалист ертөнцөд үл тоогдсон суут ухаантан

20-р зуун бол материализмын оргил үе байсан бөгөөд Юнг шинжлэх ухааны хүрээнд хүлээн зөвшөөрөгдөхийг хүсдэг байсан ч, түүний гүн ухааны үзэл баримтлал нь тухайн үеийн зонхилох үзэл бодлоос эрс ялгаатай байв. Тэрээр эхэн үедээ метафизикийн талаар шууд ярихаас зайлсхийдэг байсан нь, материалист үзэлтэй хамт ажиллагсадтайгаа таарах гэсэн оролдлого байсан юм. Гэвч амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Юнг метафизикийн талаар илэн далангүй ярьж, өөрийн үзэл баримтлалаа тууштай хамгаалсан.

Юнгийг заримдаа "хоёр талт монист" (dual aspect monist) гэж нэрлэдэг. Энэ нь ертөнцийн үндсэн мөн чанар нь матери ч биш, сэтгэц ч биш, харин энэ хоёрыг хоёуланг нь илэрхийлдэг гуравдагч, нууцлаг зүйл юм гэсэн үзэл юм. Гэвч Каструп энэ тайлбарыг эрс үгүйсгэдэг. Юнгийн хувьд сэтгэц бол усиа буюу үндсэн оршихуй, харин матери бол сэтгэцийн үйл явцын илрэл, үзэгдэл юм. Иймд Юнг бол хоёр талт монист биш, харин идеалист байсан гэж Каструп онцолдог.

Юнг бурхныг сэтгэц дотор байрлуулсан нь түүнийг шашныг сэтгэл судлал руу хураангуйлсан гэсэн буруу ойлголтыг төрүүлдэг. Гэвч Юнгийн хувьд сэтгэц бол зүгээр нэг материйн дайвар бүтээгдэхүүн биш, харин бүх оршихуйн эх уурхай, хязгааргүй орон зай юм. Тэгэхээр бурхныг сэтгэц дотор байрлуулах нь бурхныг үл тоомсорлож буй хэрэг биш, харин бурхныг оршин тогтнож болох цорын ганц, боломжит газарт нь байрлуулж буй хэрэг юм.

Өнөөгийн их дээд сургуулиудад Юнгийн сэтгэл судлалыг төдийлөн заадаггүй нь Каструпыг гайхшруулдаггүй. Учир нь Юнгийн үзэл баримтлал нь 20-р зууны шинжлэх ухааны парадигматай зөрчилдөж байсан юм. Тухайн үед сэтгэл судлал нь статистик, тоон шинжилгээнд тулгуурласан "хатуу" шинжлэх ухаан болохыг эрмэлзэж байсан. Гэвч Юнг мөрөөдөл, бэлгэдлийг статистик тоо баримтаар бус, харин тэдгээрийн утга учир, бүтээлч хүчээр нь судлахыг чухалчилдаг байв.

"Колонийн сүмийг хэдэн төрлийн тоосгоор барьсныг тоолсноор түүнийг судалж байгаатай адилхан. Сүмийн жинхэнэ утга учир бол тоосгыг хэрхэн нэгтгэж, ямар бүтээлч хүчээр барьсанд оршино."

Юнгийн сэтгэлгээг ойлгохын тулд зөвхөн сэтгэл судлаач байхаас гадна, эртний түүх, соёл, гүн ухааны талаар өргөн мэдлэгтэй байх шаардлагатай. Энэ нь академик хүрээнд түүнийг судлахад хүндрэл учруулдаг. Гэвч Каструп Юнг бол 20-р зууны хамгийн агуу сэтгэгчдийн нэг бөгөөд ирээдүйд түүний үнэ цэнийг бүрэн дүүрэн ойлгож, хүлээн зөвшөөрөх болно гэдэгт итгэлтэй байна. Тэрээр биднийг эртний өвөг дээдсийнхээ мэргэн ухаантай холбож, материализмын "харанхуй үе"-д гүн ухааны гэрлийг асаасан юм.

Эх сурвалж

Энэхүү нийтлэлийг New Thinking Allowed YouTube сувгаар хүргэгдсэн "Jungian Metaphysics with Bernardo Kastrup" илтгэл, ярилцлагаас сэдэвлэн монгол уншигчдад зориулан боловсруулав. Эх видеог ЭНД дарж үзнэ үү.